Kocioł bałkański. Artykuł.pdf

„KOCIOŁ BAŁKAŃSKI”

15 października 1912 roku w Ouchy pod Lozanną sułtan turecki

podpisuje pokój z państwem włoskim, w którym na rzecz oponenta zrzeka się

zwierzchnictwa nad długo bronionymi terytoriami w północnej części Afryki –

Cyrenajką i Trypolitanią. Dlaczego Turcy decydują się na podobny krok?

Powód okazał się znaczący i nie można było go zignorować, gdyż

takie potraktowanie tematu w latach ubiegłych już przyczyniło się do dużych

strat terytorialnych Imperium Osmanów.

W roku 1876 na obszarze Półwyspu Bałkańskiego, znajdującego się

pod zwierzchnictwem Wysokiej Porty, doszło do dwóch powstań. Jedno z nich

miało swe epicentrum na ziemiach bułgarskich, drugie na serbskich. Obydwa

zostały zdecydowanie stłumione i poszłyby pewnie w zapomnienie, jak wiele

tego typu incydentów w Europie dotychczas, gdyby nie rozgłos, który zyskały

w szeregach wielkich zwolenników walki narodowowyzwoleńczej, jak i

postaci po prostu znanych w Europie w ówczesnych czasach (m.in. Giuseppe

Garibaldi, Wiktor Hugo, Karol Darwin). Opinia publiczna, kierowana hasłami

„obrony Słowian południowych”, doprowadziła do wmieszania się w konflikt

rządów europejskich i pojawienia się z ich strony nacisku na państwo

Osmanów. Próby wymuszenia na Wielkiej Porcie reform podyktowanych

przez monarchów imperialnych zostały kategorycznie i z jednej strony

zasadnie odrzucone. Jednak jak każdy medal i ten miał dwie strony. Powyższą

sytuację wykorzystała Moskwa, od dawna zainteresowana posiadaniem

Cieśnin Czarnomorskich. Kierując się „dobrem” narodów uciskanych

zaatakowała Turków. W latach 1877- 1878 prowadzona była wojna między

tymi dwoma państwami, ostatecznie zakończona klęską Osmanów. Traktat

pokojowy w San Stefano zakładał utworzenie z części bałkańskich ziem

tureckich, w pełni niezależnych państw: Serbii, Czarnogóry i Rumunii. Był to

potężny cios dla i tak słabego organizmu państwowego Wysokiej Porty, ale

jeszcze do zaakceptowania, natomiast drugie postanowienie okazało się dużo

bardziej brzemienne w skutkach. Zakładało ono utworzenie jeszcze jednego

państwa na Półwyspie Bałkańskim- Bułgarii. Cały szkopuł tkwił w tym, że w

nowym tworze miały przez okres dwóch lat, licząc od daty podpisania

porozumienia, stacjonować wojska carskie. Nic więc dziwnego, że rządom

pozostałych mocarstw jak i temu najbardziej zainteresowanemu, zaistnienie

takiej sytuacji było bardziej niż tylko nie na rękę. Postanowiły zatem

zaprotestować, czego skutkiem okazało się zwołanie kongresu pokojowego w

Berlinie, czerwca 1878 roku. Na mocy porozumienia tam zawartego

powierzchnia tworu bułgarskiego została zredukowana w stosunku do

wcześniejszych założeń. Postanowiono pozostawić mu również większą

autonomię, a co za tym idzie nie dopuścić do zbytniego szerzenia się na jego

obszarze wpływów Moskwy. Drugim z głównych postanowień kongresu było

pozostawienie przy Turcji większej części jej posiadłości europejskich

(Albania, Epir, Macedonia, Tesalia, Tracja, Rumelia Wschodnia).

Problemy odśrodkowych buntów, jak i tych ze strony mocarstwa

Moskwy nie były jedynymi przyczółkami niepokojów na Bałkanach. Kolejnym

pretendentem ze strony władz imperialnych do uzyskania znacznych wpływów

na spornym obszarze były Austro- Węgry. Od 1878 pod ich okupacją znalazła

się Bośnia i Hercegowina, a w 1881 roku połączyły się układem z Serbią, na

mocy którego faktycznie przejmowały politykę zagraniczną nowego

sojusznika. Jakby tego było mało, również Cesarstwu Niemieckiemu zależało

na udziale w spuściźnie bałkańskiej. Fakt swego zaistnienia na arenie

półwyspu, widziało przede wszystkim w planach budowy linii kolejowej

Berlin- Bagdad, dającej pretekst wywierania wpływu na politykę obszaru

spornego, jak i w samej Turcji.

Głębokie zaniepokojenie sytuacja Bałkan wzbudzała w Wielkiej

Brytanii, która dążyła do zachowania pewnej równowagi sił w Europie, a na

pewno nie chciała, aby przodownictwo na kontynencie przejęło

trójporozumienie. Tymczasem w 1908 roku, korzystając z zamieszania

wewnętrznego w Turcji (triumf rewolucji młodotureckiej 1908), Austro-

Węgry dokonały aneksji wcześniej okupowanej Bośni i Hercegowiny. Akt ten

wzbudził wielkie kontrowersje, z tym tylko że niezbyt brzemienne początkowo

w skutkach. Ważną konsekwencją na pewno było rozbudzenie, do granic

możliwości, niechęci serbskiej do rzeczywistego „okupanta jej interesów”

międzynarodowych. Rozpoczyna się nowy etap w polityce tego państwa, w

którym za głównego sojusznika uchodzić będzie imperium carskie.

Za sprawą aktywnej inicjatywy Cesarstwa Rosyjskiego 13 marca

1912 roku Serbia i Bułgaria podpisały tajny sojusz, zakładający: wspólne

wystąpienie w wojnie zaczepnej przeciwko Turcji, podział przyszłych

zdobyczy w Macedonii oraz agitację cara Mikołaja przy rozdzielaniu ziemi

pochodzącej z obszaru spornego (strefa około 60 km szerokości wzdłuż rzeki

Wardar). 29 maja tego samego roku, Bułgaria jeszcze z Grecją zawarła

podobny układ, a do pełnego obrazu Związku Bałkańskiego dołączyła wkrótce

Czarnogóra zawierając sojusz z Serbią i ustne porozumienie z Bułgarią.

Wykorzystując osłabienie przeciwnika w październiku „liga

bałkańska” dysponując ok. 600 tys. armią rozpoczęła działania wojenne

przeciwko zaledwie ok. 300 tysiącom wojowników tureckich. Ostatecznie

koalicjanci na skutek walk zajęli większą część posiadłości Imperium w

Europie ( bitwy pod Kumanovem/Rumanowem, zajęcie Salonik i obleganie

Adrianopola) i rozpoczęli marsz na Stambuł. Przystanęli dopiero zatrzymani

przez fortyfikacje pod Czataladżą (Czataldżą), około 30 km od stolicy

tureckiej, ale i to dla Imperium Osmańskiego było zbyt wiele. Wyczerpane

zwróciło się z prośbą do mocarstw europejskich o rozpoczęcie mediacji w

sprawie zakończenia konfliktu. 3 grudnia doszło do zawieszenia broni i później

dwustopniowych rokowań pokojowych w Londynie. 30 maja 1913 roku został

podpisany ostateczny układ pokojowy, na mocy którego Osmanowie zrzekali

się na rzecz zwycięzców ziem położonych na zachód od linii Enez- Midye

(Tracja) oraz wyspy Krety. Ratyfikowano również powołany wcześniej do

życia nowy organizm państwowy- Albanię, która już na samym początku

znalazła się pod wpływami Austro- Węgier i Królestwa Włoch.

Tak jak w przededniu konfliktu bałkańskiego, w czasie jego

trwania, tak i po jego zakończeniu wciąż toczyły się spory dwóch głównych

frakcji europejskich (trójprzymierze i trójporozumienie). Każde z wielkich

mocarstw chciało mieć swój pośredni wpływ w kontrolowaniu poczynań

taktycznych „ligii bałkańskiej” lub też bezpośredni przez uzyskanie na swój

użytek pewnego skrawka spornej ziemi. Już na samym początku I wojny

Serbia ujawniła swe aspiracje do posiadania na wyłączność chociaż

niewielkiego fragmentu wybrzeża Adriatyku, na co kategorycznie nie

przystawały, przede wszystkim, Austro- Węgry. Mocarstwo naddunajskie

obawiało się zbyt wielkiego wzmocnienia gospodarczo- politycznego Serbów,

przez co nawet rozpoczęło koncentrację swego wojska w obrębie obszaru

graniczącego z nią. Wtórowały im Niemcy i Włochy, obawiające się

dodatkowo szerzenia wpływów słowiańskich nad Adriatykiem. Dość

oczywistym oponentem w tym aspekcie politycznym była Moskwa, gorąco

„popierająca” państwo serbskie. Spięcia dotyczące powyżej zarysowanej

kwestii omal nie przyspieszyły wybuchu ogólnoeuropejskiej wojny.

Ostatecznie skłoniono się w stronę kompromisu, który zakładał, wspomniane

wcześniej, utworzenie państwa albańskiego.

Obawami innego typu, które zaprzątały głowy monarchów było

prawdopodobieństwo rozbudzenia wśród reszty Słowian, żyjących na

terytoriach im podległych ( w samych Austro- Węgrach mieszkało około 7

milionów Chorwatów, Serbów i Słoweńców), idei separatystycznych,

podjudzanych dodatkowo głoszonymi przez Serbów ideami zjednoczenia

wszystkich Słowian południowych. Groźba taka wisiała wciąż w powietrzu, ale

tymczasem do głosu doszedł nowy konflikt, znany obecnie w historii pod

nazwą Drugiej wojny bałkańskiej.

Jeszcze tego samego roku, w niespełna miesiąc od zakończenia

rokowań pokojowych, wśród zwycięzców pierwszej kampanii doszło,

delikatnie mówiąc, do nieporozumienia. Podłoże tkwiło w sposobie podziału

ziemii odłączonej od Imperium Osmańskiego. Grecja wraz z Serbią zażądały

od Bułgarii większego udziału terytorialnego, niż zostało to ustalone w

Londynie. Bułgaria przeświadczona o słuszności decyzji londyńskiej; wręcz

przekonana o swoim największym wkładzie w prowadzenie kampanii, jak

również kierowana przesadzonym wizerunkiem swojej siły w stosunku do

reszty byłych sojuszników, podjęła w nocy z 29 na 30 czerwca 1913 roku atak

na Grecję i Serbię. Wspierana zachętami ze strony Austro- Węgier, mocno

przeliczyła się z siłami. Państwa zaatakowane broniły się zaciekle, a trudna

sytuacja Bułgarów skłoniła do wtargnięcia na ich terytorium wojsk rumuńskich

i aneksji przez nie Dobrudży Południowej. Ponowne „zamieszanie” na

Bałkanach okazało się korzystne również dla Turcji; zdołała ona odzyskać

utracony w pierwszej wojnie Adrianopol.

W ciągu kilku dni Bułgaria została rozgromiona i korząc się przed

przeciwnikami poprosiła o pokój, który też podpisano 10 sierpnia 1913 roku w

Bukareszcie. Na mocy warunków w nim zawartych, Bułgaria traciła sporny

obszar w Macedonii i Tesalii na rzecz Grecji i Serbii, oraz teren Silistrii

(Dobrudża) oddawała Rumunii.

Zwycięskie państwa rosły w siłę. Szególne zaniepokojenie

wzbudzał ten fakt u Austro- Węgier. Nie życzyły one sobie silnej Serbii, a taką

stawała się, nawet nie posiadając dostępu do Adriatyku. Zwana już w Europie

„Wielką Serbią”, stanowiła przyczółek dezintegracyjny dla monarchii

habsburskiej, która mając to na uwadze, od tego momentu dążyć będzie do

zbliżenia stosunków z wrogimi Serbom: Rumunią i Bułgarią.

Oba konflikty bałkańskie ujawniły ukrywane dotychczas niepokoje

w Europie. Niewiele brakowało, aby to właśnie one stały się bezpośrednią

przyczyną wybuchy wojny światowej. Pomimo iż tak się nie stało,

niewątpliwie zdemaskowały wiele elementów, świadczących o zapędach

państw mocarskich, dążących do wywierania coraz to większych wpływów na

ogół polityki europejskiej.

Izabela Błasiak,

I rok Politologii,

Grupa E.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: