Marek Aureliusz(Stoicyzm)-Rozmyślania- frag.pdf

MAREK AURELIUSZ

Rozmyślania

przekł. M. Reiter, Warszawa 1984.

1.1) Ks. II, 5-6. 11

"5. Każdej chwili usilnie dbaj o to, jako Rzymianin i jako mężczyzna, byś to, co masz

właśnie pod ręką, załatwił z pełną, a nieudaną godnością i miłością, i swobodą, i

zachowaniem sprawiedliwości i byś zapewnił sobie niezależność od wszelkich innych myśli.

Zapewnisz zaś ją sobie, jeżeli będziesz każdą pracę wykonywał, jak gdyby ostatnią w życiu,

tak by była wolna od wszelkiej nierozwagi i rażącej niezgody z nakazami rozumu, i od

obłudy, i samolubstwa, i niezadowolenia z losu. Widzisz jak niewiele warunków trzeba

spełnić, aby móc pędzić życie miłe i bogobojne. Bogowie bowiem nic więcej nie będą żądali

od tego, który to zachowuje.

6. Poniżaj się, poniżaj się sama, o duszo! By sama sobie zapewnić szacunek, nie

będziesz miała czasu! Krótkie jest bowiem życie każdego człowieka. To twoje już się prawie

do końca zbliża, a ty sama dla siebie nie masz szacunku, lecz szczęścia swego szukasz w

duszach innych 1 . (...)

"11. Tak należy wszystko czynić i mówić, i o wszystkim myśleć, jakby się już miało

odejść z życia. Odejść zaś od ludzi, jeżeli bogowie istnieją, niczym nie jest strasznym; nie

wydaliby cię bowiem na pastwę zła. Jeżeli zaś ich nie ma lub jeżeli ich ludzie nie obchodzą,

to po cóż mi żyć w świecie pozbawionym bogów lub pozbawionym opatrzności? Ale i oni

istnieją, i sprawy ludzkie ich obchodzą. Co więcej, to, żeby człowiek nie wpadł w

nieszczęścia istotne, od niego zupełnie zawisłym uczynili. A gdyby i poza tym było jakie zło,

to i tak pamiętaliby o tym, aby od każdego człowieka to zależało, by w nie popadł. Co zaś nie

czyni człowieka złym, jakżeby mogło uczynić życie jego złym? Ani więc nieświadomie, ani

świadomie (a to wtedy, gdyby mogła ustrzec się błędu lub go naprawić) nie popełniłaby tego

błędu wszechnatura, ani by tak dalece nie zawiniła, czy to wskutek niemocy, czy wskutek

niezdarności, aby zło i dobro przypadało w udziale na równi i bez planu ludziom dobrym i

złym. Ale śmierć i życie, sława i niesława, cierpienie i rozkosz, bogactwo i ubóstwo:

wszystko to na równi przypada ludziom złym i dobrym, bo nie jest ani piękne, ani brzydkie.

Nie jest to więc dobre ani złe."

1 ... szczęścia swego szukasz w duszach ludzi innych - stoicy głosili zasadę autarkii etycznej, uważając, że dobro i

zło innych ludzi nie jest takim dla nas i nic nas nie obchodzi. To, co się dzieje w duszy naszych bliźnich, nie

może i nie powinno nas interesować. Epiktet mówił na przykład, że "cudzy smutek, to cudza sprawa", albo "nie

urodziłeś się po to, żeby podzielać cudze nieszczęście, lecz szczęście" (III 24, 23 i r). Tak samo M. A. (IX 20):

"Grzech obcy trzeba też tam pozostawić", albo "Czy będzie cię to obchodziło, gdy ktoś będzie postępował

sprawiedliwie i pięknie? Nie" (X 13). I podobnie: "Nie widziano jeszcze, by kto był nieszczęśliwy z tego

powodu, że nie troszczy się o to, co się dzieje w duszy innego człowieka. Ci zaś muszą być nieszczęśliwi, którzy

nie śledzą z rozwagą drgnień duszy własnej" (II 8). Wreszcie jakże dosadnie: "Postanowieniu memu jest

postanowienie bliźniego na równi obojętne jak jego dech i ciało ..." itd. (VIII 56). Stoicy podkreślali, że

prawdziwe dobro powinien człowiek zdobywać sam, bez pomocy i udziału innych ludzi.

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

1.2) Ks. II, 14. 17

"14. A chociażbyś miał żyć jeszcze trzy tysiące lat albo dziesięć tysięcy razy dłużej,

przecież pamiętaj o tym, że nikt innego nie traci życia nad to, którym żyje, a innym nie żyje,

jak tym, które traci. Najdłuższe więc równa się najkrótszemu. Teraźniejszość bowiem jest

równa u wszystkich, a więc i to, co się traci, jest równe. Tak więc to, co się traci, przedstawia

się jako krótkie teraz. Nikt bowiem nie może stracić tego, co już przeszło lub co przyjdzie.

Jakże bowiem można być pozbawionym tego, czego się nie ma? O tych więc dwu rzeczach

trzeba pamiętać: po pierwsze, o tym, że wszystko od wieków w podobny sposób się dzieje i

wciąż się powtarza 2 , i o tym, że jest wszystko jedno, czy się będzie patrzyło na te same rzeczy

lat sto czy dwieście, czy przez wieczność. I o drugim, że i człowiek bardzo stary, i ten, który

2 O tym trzeba pamiętać, że wszystko od wieków w podobny sposób się dzieje i wciąż się powtarza - Doktryna

wiecznego powrotu (apokatastasis apantwn) to pogląd głoszony przez niektórych filozofów starożytnych,

zwłaszcza przez stoików, a w czasach nowożytnych podjęty na nowo przez Augusta Blanqui i Fr. Nietzschego.

W myśl tego poglądu świat obecny ze wszystkimi istotami żyjącymi będzie się powtarzał nieskończenie wiele

razy w identycznej postaci (palingeneza światów). Pogląd ten, aczkolwiek fantastyczny i mało prawdopodobny,

zainteresował obok filozofów również fizyków współczesnych, wśród których znalazło się nazwisko wybitnego

fizyka polskiego Mariana Smoluchowskiego. W starożytności doktryna wiecznych powrotów została

sformułowana w sposób wyraźny przez stoików, którzy twierdzili, że każdy nowo powstający po zognieniu

(ekpurwsis) świat jest identyczną reprodukcją poprzedniego. Anaksymander, Heraklit i Empedokles głosili

również teorię cykliczności, nie wiemy jednak z pewnością, czy powtarzające się światy miały być te same, czy

takie same, czy może tylko w pewnym stopniu do siebie podobne. Stoicka teoria wiecznego powrotu

wszechrzeczy nawiązywała do nauki Heraklita o ewolucji i dyssolucji światów. Ten wieczny proces miał być z

kolei uzależniony i wywoływany przez wzmaganie się i słabnięcie ognia kosmicznego, co Heraklit nazywał

"drogą w górę i drogą w dół". Podstawę doktryny stoickiej stanowił pogląd głoszony przez Anaksymandra,

Anaksymenesa, Diogenesa z Apolonii, Empedoklesa i atomistów, że obecny układ świata nie jest wieczny, że

ład, który widzimy, powstał w czasie i w czasie się rozpadnie. Stoicy przyjąwszy ten pogląd rozwijali go dalej

zgodnie ze swymi założeniami filozoficznymi. Kontynuując myśl swoich poprzedników twierdzili, że po

zognieniu się całego świata następuje proces odwrotny, to znaczy powrót do pierwotnego stanu. Jako

zwolennicy bezwzględnego determinizmu dowodzili z podziwu godną konsekwencją, że skoro tylko pierwsze

ogniwo tego procesu się odnowi, to i reszta będzie przebiegać w formie identycznej, czyli że dalszy rozwój

świata pójdzie tą samą drogą, co poprzednio. "Jeżeli bowiem - pisze Jan Filoponos (VI w. n. e.), oddając wiernie

stoicki sposób myślenia - materia powstaje wiecznie ta sama, a i przyczyna sprawcza (to poihtikon aition) jest

zawsze ta sama, to dlaczego po pewnym dłuższym okresie czasu nie mogłoby powstać na powrót z tej samej

materii i pod wpływem działania tych samych przyczyn rzeczy zupełnie identyczne?" Wszystko się powtarza;

nic nowego pod słońcem. Dni, lata i wieki podobne do siebie. "Wszystko jedno, czy się będzie patrzyło na te

same rzeczy lat sto czy dwieście, czy przez wieczność", pisze w duchu tej doktryny Marek Aureliusz w ustępie,

który omawiamy. "Będzie żył jeszcze raz Sokrates, Platon i każdy spośród ludzi z tymi samymi przyjaciółmi i

współobywatelami. I będzie miał te same przekonania i będzie się zajmował tymi samymi sprawami; powstanie

również na nowo każde miasto, każda wieś i pole; a powrót tego wszystkiego nastąpi nie raz tylko, lecz wiele

razy; raczej nieskończenie wiele razy i bez końca te same rzeczy będą powracały. Nic bowiem nie zajdzie

nowego prócz tego, co już przedtem było, i wszystko będzie tak samo aż do najdrobniejszych szczegółów"

(Arnim, Stoic. Vet. Fragm. , II 190). Wśród późniejszych stoików niektórzy zaczęli powątpiewać w słuszność tej

teorii, a Pozydoniusz odrzucił ja nawet. Doktryna wiecznych powrotów odżywa następnie u Seneki i M. A.

Seneki w piśmie pocieszającym skierowanym do Rzymianki Marcji ( Ad Marciam De consolatione XXVI)

przedstawia z wielkim patosem stoicki pożar świata, a w Quaest. Nat. III 27 - potop.

W czasach najnowszych zagadnienie to raz jeszcze wróciło, ale już w ujęciu naukowym, a to w związku

z dyskusją nad otwartym wciąż jeszcze problemem wzrostu entropii. Zaangażowane są tutaj największe

autorytety fizyki. Warto też przypomnieć, że znakomity fizyk polski Marian Smoluchowski w jednym z

odczytów wygłoszonych w aulii Uniwersytetu Lwowskiego w roku 1913 oświadczył, że "wieczny powrót

wszechrzeczy jest możliwy". Bliższe informacje w tej sprawie znajdzie czytelnik w pracy Zygmunta

Zawirskiego pt. Wieczne powroty światów. Badania historyczno-krytyczne nad doktryną "wiecznego powrotu"

zamieszczonej w trzech kolejnych numerach Kwartalnika Filozoficznego (Zeszyt I i IV z r. 1927 i Zeszyt I z r.

1928).

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

ma umrzeć we wczesnej młodości, tracą po równi. Tylko teraźniejszości bowiem mają być

pozbawieni (jeżeli można powiedzieć, że i ją posiadają), a nie traci się, czego się nie ma. (...)

17. Długość życia ludzkiego - to punkcick, istota - płynna, spostrzeganie - niejasne,

zespół całego ciała - to zgnilizna, dusza - wir, los - to zagadka, sława - rzecz niepewna.

Krótko mówiąc, wszystko, co związane z ciałem, to rzeka, co z duszą, to sen i mara. Życie -

to wojna i przystanek chwilowy w podróży, wspomnieniem pośmiertnym - zapomnienie. Cóż

więc może posłużyć za ostoję? Tylko jedno: filozofia. A ona zasadza się na utrzymywaniu

naszego demona bez zmazy i szkody, aby był silniejszy nad przyjemność i cierpienie, by nic

nie czynił bez rozwagi ani w sposób fałszywy i obłudny, by nie pragnął od nikogo niczego. I

by wszystkie zdarzenia i losy przyjmował jako pochodzące skądś stamtąd, skąd sam

przyszedł. A przede wszystkim, by w każdym położeniu oczekiwał śmierci z otuchą w

przeświadczeniu, że to nic innego, jak rozkład pierwiastków, z których każde stworzenie się

składa. Jeżeli zaś samym pierwiastkom nie straszna jest przemiana nieustanna jednego w

drugi, dlaczego by się obawiać przemiany i rozkładu wszystkich? Przecież to dzieje się

zgodnie z prawami natury. A nic nie jest złe, co jest zgodne z naturą."

2) Ks. III, 6-7

"6. Jeżeli w ludzkim życiu znajdujesz coś lepszego nad sprawiedliwość, szczerość,

roztropność, dzielność, słowem nad taki stan duszy twej, że czuje się zadowolona z czynów

zdziałanych stosownie do praw rzetelnego rozumu lub z losu, o ile chodzi o to, co ci przypada

w udziale bez twego wyboru: jeżeli - powiadam - widzisz coś lepszego nad to, zwróć się ku

temu całą duszą i używaj tego najlepszego dobra któreś znalazł. Jeżeli zaś nic ci się nie

wydaje lepsze nad demona w tobie mieszkającego, który własne popędy podporządkował

sobie i wyobrażenia swe bada, i wyrwał się spod panowania zmysłowych podniet - jak mówi

Sokrates - a poddał się bogom i troszczy się o ludzi; jeżeli wszystko inne uważasz za gorsze

od niego i marniejsze, nie daj sobą owładnąć żadnej innej rzeczy. Bo gdy się ku niej raz

zwrócisz i nią zajmiesz, już potem nie będziesz mógł bez przeszkody owego, sobie

właściwego i twego własnego dobra uczcić ponad inne. Dobru bowiem największemu ze

względu na istotę i działanie nie godzi się przeciwstawiać nic innego, jak na przykład

pochwałę pospólstwa lub władzę, lub bogactwo, lub używanie rozkoszy. Wszystko to,

chociażby się na chwilę odpowiednie wydało, natychmiast wzięłoby górę i wywiodłoby na

manowce. Ty zaś - powiadam - po prostu i dobrowolnie wybierz to, co lepsze, i tego się

trzymaj: "Lepsze to, co pożyteczne". To, co ci korzyść przynosi jako istocie rozumnej,

pielęgnuj; co zaś jako stworzeniu, tego zaniechaj i zachowaj sąd swój wolny od zaślepienia.

Byleś tylko badanie przedsiębrał z zachowaniem wszelkiej przezorności.

7. Nie poczytuj nigdy tego za pożyteczne dla siebie, co cię kiedyś może zmusić do

złamania słowa, opuszczenia drogi wstydu, do nienawiści względem kogoś, do podejrzeń,

przekleństw, obłudy, pożądania czegoś, co by wymagało murów i zasłon. Kto bowiem obrał

dla siebie służbę swego rozumu i demona, i tajemnic jego cnoty, ten nie przybiera maski

tragicznej, nie wzdycha, nie będzie pożądał ani pustkowia, ani tłumu. A co najważniejsze, w

życiu swym ani nie będzie ubiegał się o nic, ani unikał czegokolwiek. A będzie mu to

obojętne, czy na dłuższy, czy na krótszy przeciąg czasu będzie korzystał z usług duszy swej

zamkniętej w ciało. Bo choćby mu już przyszło odejść, to odejdzie tak pogodnie, jakby miał

spełnić inny jaki obowiązek - jeden z tych, które dają się spełnić z powagą i skromnością. A

na to tylko przez życie całe zwraca baczność, by umysł nie poszedł w kierunku niegodnym

stworzenia rozumnego i społecznego."

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

3.1) Ks. V, 8

"8. Jak się mówi: Asklepios zlecił temu jazdę konna albo zimne kąpiele, albo

chodzenie boso, tak i powiedzieć można: natura wszechrzeczy zaleciła temu chorobę albo

kalectwo, albo stratę, albo coś innego w tym rodzaju. Tam bowiem: "przepisał", "zalecił"

oznacza tyle, co: "zalecił mu to, jako stosowne dla zdrowia". A tu to, co się każdemu

wydarza, jakby mu zostało zalecone jako stosowne do losu przeznaczonego. Tak bowiem

mówimy i my, że coś się nam składa, jak budowniczowie mówią o kamieniach kwadratowych

w murach lub piramidach, że się składają, gdy się łączą z sobą w pewnym powiązaniu. W

ogóle bowiem istnieje jedna harmonia. A jak z wszystkich ciał wszechświat wypełnia się w

ciało tak pełne, tak z wszystkich przyczyn wypełnia się całość, przyczyna najwyższa: los.

Wiedzą o tym zaś, co mówię, i ludzie zupełnie prości. Mówią bowiem: to mu się zdarzyło. A

więc to było darowane albo to mu było zalecone. Przyjmujemy więc to tak, jak zalecenia

Asklepiosa. I w nich bowiem jest wiele goryczy, as przecież przyjmujemy je chętnie w

nadziei zdrowia. I chętnie przyjmuj każde wydarzenie, chociażby się zdawało zbyt przykre,

bo ono prowadzi tam, prowadzi do zdrowia wszechświata, do powodzenia i pomyślności

Zeusa. Nie byłby on bowiem tego nikomu nadarzył, gdyby to nie było zarazem darem dla

całości. Albowiem i jakakolwiek natura nie zdarza nic niestosownego dla przedmiotu, którym

rządzi. Dla dwu więc powodów należy z miłością przyjmować to, co się wydarza: po

pierwsze dlatego, że tobie się to stało i tobie zostało zalecone, i do ciebie w jakimś

pozostawało stosunku, sprzężone z tobą od wieków, z przyczyn przedwiecznych, po wtóre zaś

dlatego, że dla zarządcy świata jest i to, co jednostkom się wydarza, czynnikiem powodzenia i

doskonałości wszechświata, a - na Zeusa - nawet samego istnienia. Kaleczy się bowiem

całość, gdybyś nawet w drobnostce przerwał związek i spójnię tak cząstek fizycznych, jak i

przyczyn. Przerywasz zaś - o ile to w twej mocy - jeżeli się czujesz z czegoś niezadowolony, i

jakby niweczysz."

3.2) Ks. V, 15-16

"15. Nic nie powinno się nazywać cechą człowieka, co nie tyczy się człowieka jako

człowieka. Te rzeczy nie są potrzebą człowieka ani ich natura ludzka nie obiecuje, ani też nie

są dopełnieniem natury ludzkiej. A więc nie polega na nich cel człowieka ani też wypełnienie

celu: dobro. Do tego: gdyby coś z tych rzeczy było istotnie związane z człowiekiem, to nie

mogłoby mu przysługiwać prawo pogardzania nimi i sprzeciwiania się im, a ten, kto by nie

czuł ich braku, nie byłby godny pochwały ani nie byłby dobry ten, kto by się chętnie

pozbawiał którejś z tych cech - gdyby one były dobrem. A tymczasem, im kto więcej

pozbawia sam siebie tych cech i innych podobnych lub znosi to, że go się jednej z nich

pozbawia, tym jest lepszy.

16. Od tego, co sobie często wyobrażasz, zawisł twój sposób myślenia. Dusza bowiem

barwi się wyobrażeniami. Napawaj więc ją szeregiem takich wyobrażeń jak na przykład:

gdzie można żyć, tam można żyć dobrze. Albo: wszystko dąży do tego, do czego zostało

stworzone. Do czego zaś dąży, w tym jego cel. A gdzie cel, tam i korzyść, i dobro

wszystkiego. Dobrem więc stworzenia rozumnego - współżycie. Dawno bowiem

udowodniono, żeśmy zrodzeni do współżycia. Czyż nie jasne, że niższe istoty stworzone dla

wyższych, a wyższe dla siebie nawzajem? Wyższymi zaś od nieżywotnych są żywotne, od

żywotnych zaś - obdarzone rozumem."

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

3.3) Ks. V, 30

"30. Rozum wszechświata ma na celu współżycie. Stworzył więc istoty niższe dla

wyższych. A wyższe przystosował do siebie wzajem. Widzisz, jak wszystko ułożył

podrzędnie i współrzędnie i wydzielił każdemu, co mu się należy, a istoty najwyższe sprzągł

w harmonię wzajemną."

3.4) Ks. V, 34

"34. Zawsze masz możność żyć szczęśliwie, jeśli pójdziesz dobrą drogą i zechcesz

dobrze myśleć i czynić. Dwie są bowiem cechy wspólne duszy boga i człowieka, i wszelkiego

stworzenia obdarzonego rozumem. A te są, że nie ulega przeszkodzie z niczyjej strony, że

znajduje dobro w usposobieniu i działaniu pełnym sprawiedliwości, i na tym poprzestaje w

swym dążeniu."

4) Ks. VI, 32

"32. Z ciała składam się i z duszy. Dla ciała wszystko jest obojętne, ono nie ma

bowiem zdolności odczuwania różnic. A dla duszy jest obojętne, co nie jest jej działaniem. A

co jest jej działaniem, to od niej zależy. A z tych tylko te, które dochodzą do skutku w

teraźniejszości. Przyszłe bowiem i przeszłe działania - te są już obojętne."

5.1) Ks. VII, 9

"9. Wszystko jest nawzajem powiązane, a węzeł to święty. A zgoła nic nie ma, co by

nawzajem było sobie obce. Ułożone to bowiem zostało we wspólny lad i współtworzy

porządek w porządku tego samego świata. Jeden bowiem jest świat, a składa się na wszystko,

i bóg jeden we wszystkim, i jedna istota, i jedno prawo, jeden rozum wspólny wszystkich

stworzeń rozumnych i prawda jedna. I jeden wreszcie ideał doskonałości stworzeń o

wspólnym pochodzeniu i wspólnym rozumie."

5.2) Ks. VII, 19

"19. Wszystkie ciała odbywają wędrówkę w bycie wszechświata jak w potoku.

Spojone z nim są bowiem i społem wykonują zadanie, jak członki nasze ze sobą nawzajem.

Iluż to już Chryzypów, ilu Sokratesów, ilu Epiktetów pochłonęła wieczność! A niech

ci to stoi przed oczyma na widok jakiegokolwiek bądź człowieka i zdarzenia."

5.3) Ks. VII, 28

"28. Wejdź w siebie. Tę cechę ma wola rozumna, że czuje zadowolenie wewnętrzne,

gdy postępuje sprawiedliwie i przez to samo wolna jest od niepokoju."

5.4) Ks. VII, 55

"55. Nie patrz na wolę innych ludzi; ale patrz wprost tam, dokąd cię prowadzi natura, i

to wszechnatura przez wypadki twego życia, a twoja - droga twych obowiązków. Obowiązki

zaś wypływają u każdego z jego ustroju. Dla istot rozumnych zostały stworzone istoty inne,

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: