Slavoj Žižek - rewolucjonista ironiczny.pdf

(71 KB) Pobierz
10335918 UNPDF
najsłynniejszy filozof nowej lewicy
poniedziałek 26 marca 2007 10:37
Slavoj Žižek - rewolucjonista ironiczny
Slavoj Žižek jest bez wątpienia jednym z najważniejszych i najbardziej oryginalnych myślicieli
dzisiejszej lewicy. Jego znaczenie jako filozofa wykracza zresztą daleko poza domenę tradycyjnie
rozumianej myśli czy filozofii politycznej - pisze o Slavoju Žižku filozof Michał Warchala. Žižek
będzie uczestnikiem dzisiejszej debaty z cyklu DZIENNIK IDEI.
czytaj dalej...
REKLAMA
Rozmaitość jego zainteresowań jest imponująca: od skomplikowanych zagadnień teologii czy
historii filozofii, poprzez filmy Hitchcocka, aż po najbardziej pospolite elementy kultury popularnej
traktowane zwykle z pogardą przez akademickich myślicieli. Imponujący jest też jego dorobek: w
wieku 58 lat ma już swoim koncie ponad 30 książek - choć złośliwi krytycy twierdzą, że spora ich
część powstaje metodą "kopiuj i wklej", czyli stanowi przeróbkę poprzednio opublikowanych prac.
Nie zmienia to faktu, że intelektualną żywotnością i rozpiętością zainteresowań mógłby obdzielić
kilku, jeśli nie kilkunastu badaczy.
Psychoanaliza narzędziem rewolucji
Ten pochodzący ze Słowenii i wykształcony we Francji filozof błyskotliwą karierę zaczął robić w
latach 90. w Wielkiej Brytanii, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Przyczynił się do tego
niewątpliwie fakt, że najważniejszym źródłem inspiracji dla jego filozofii była psychoanaliza
Jacques’a Lacana. Dla Amerykanów zafascynowanych francuskim postmodernizmem Žižek był
objawieniem porównywalnym chyba tylko ze zmarłym w 2004 roku Jacques’em Derridą. W jego
zawodowym życiorysie figurują dziś najbardziej renomowane amerykańskie uczelnie - Princeton,
Columbia, New School for Social Research. Udało mu się bowiem dokonać rzeczy niezwykłej: ze
skrajnie hermetycznej i niezrozumiałej teorii Lacana potrafił stworzyć zgrabną doktrynę i zarazem
sprawne narzędzie interpretacji wszelkich wytworów kultury. Dla polskiego czytelnika interesujące
może być to, że lacanowskiej "obróbce" Žižek poddał także filmy Krzysztofa Kieślowskiego. To w
dużej mierze dzięki Žižkowi koncepcje Lacana zajęły tak istotne miejsce w filozofii i naukach
społecznych.
Swój sukces w świecie anglosaskim Žižek zawdzięcza także specyficznemu stylowi nauczania i
uprawiania filozofii. Lubi zachowywać się niczym natchniony i dogmatyczny prorok, raczący
swoich słuchaczy zdaniami w rodzaju "Lacan miał zawsze rację". Na ironicznej i zblazowanej
zachodniej publiczności robiło to i nadal robi spore wrażenie. Choć sam Žižek nie lubi, gdy nazywa
się go intelektualnym prowokatorem, to jednak nie sposób zaprzeczyć, że taką właśnie rolę pełni we
współczesnej humanistyce. Jego książki pełne są paradoksalnych stwierdzeń, niespodziewanych
odniesień i skojarzeń. Zaletą tego typu pisarstwa jest to, że nieustannie zaskakuje czytelnika i
zmusza do przemyślenia na nowo rzeczy z pozoru oczywistych. Wada polega na tym, że w powodzi
zręcznych paradoksów trudno niekiedy odróżnić rzeczy intelektualnie ważkie od zwykłego
efekciarstwa.
Leninowska iskra
Žižka nie interesuje jednak wyłącznie błyskotliwa interpretacja zjawisk kultury. Przede wszystkim
interesuje go polityka, i to w najbardziej radykalnym wydaniu. Również do takich celów potrafił z
wdziękiem zaprząc psychoanalizę Lacana. Z tej ponurej i pesymistycznej teorii, akcentującej
totalne zniewolenie człowieka przez nieświadome pragnienia Žižek wydobył elementy, które
posłużyły do zreanimowania rewolucyjnej doktryny marksizmu i przywrócenia blasku takim
postaciom jak Lenin, Mao czy Robespierre. Wywołał niemały skandal, publikując w 2002 roku
wybrane rewolucyjne pisma Lenina wraz z własnym komentarzem.
W Polsce książka ta pod tytułem "Rewolucja u bram" ukazała się na początku tego roku nakładem
"Krytyki Politycznej". Publicyści "Wprost", "Gazety Polskiej" i "Rzeczpospolitej" krytykowali przy
tej okazji nie tylko fakt opublikowania tej książki w Polsce, ale nawet to, że w naszym dodatku
"Europa" przeprowadziliśmy na jej temat poważną dyskusję, której uczestnicy przedstawiali Žižka
jako intrygującego krytyka nowoczesności, ale też zwracali uwagę na mielizny i niebezpieczeństwa
jego antyliberalnej retoryki. Choć sam autor "Rewolucji u bram" zastrzega, że nie zamierza
powracać do najbardziej skompromitowanych metod leninowskiej polityki, a z samego Lenina
można dziś ocalić jedynie "iskrę rewolucyjnej nadziei", to jednak w jego wywodach dopatrzono się
pochwały przemocy i terroru.
Wieczny leninista
Trzeba przyznać, że Žižek może być wdzięcznym celem tego typu oskarżeń. Sam siebie nazywa
wiecznym leninistą. W poświęconym mu filmie dokumentalnym widać portret Stalina wiszący w
jego mieszkaniu w Lublanie. Žižek świadomie korzysta z asymetrii pomiędzy stosunkiem
współczesnego Zachodu do nazizmu i komunizmu. Dystansuje się rzecz jasna od totalitarnych
intencji, pytany wprost przedstawia swoje prowokacje jako rodzaj nieszkodliwej ironicznej zgrywy
i zręcznie myli tropy. Wszystko to pozostawia jednak wrażenie, że zabawa, z którą tu mamy do
czynienia, nie jest zupełnie niewinna. Zwłaszcza że towarzyszą jej niedwuznaczne deklaracje o
konieczności obalenia liberalnej demokracji i zniszczenia kapitalizmu.
Dla Žižka bowiem - w tym zakresie jest on wiernym kontynuatorem myśli Marksa - tylko całkowite
usunięcie kapitalistycznych mechanizmów gospodarczych pozwoli zmienić sytuację świata i
uwolnić ludzkość od biedy. Žižek nie znosi dzisiejszej tzw. nowej lewicy, która za swoje główne
zadanie uznała wyzwolenie rozmaitych mniejszości - narodowych, etnicznych czy seksualnych.
Realizacja takich cząstkowych celów bez naruszania całości kapitalistycznego czy wręcz
liberalnego "systemu" oznacza jego zdaniem zaprzepaszczenie jedynego prawdziwie lewicowego
ideału, którym jest zorganizowana walka z kapitalizmem jako takim. Nowo lewicowe działania są
zaledwie fałszywą namiastką prawdziwej walki, żałosną "rewolucją bez rewolucji".
Przy wszystkich swoich intelektualnych ekstrawagancjach politycznie Žižek reprezentuje więc
tradycyjną lewicę, dla której najistotniejsze pozostają kwestie ekonomiczne, a nie kulturowe czy
obyczajowe. To kapitalizm jako system ekonomiczny wytwarzający określone mechanizmy władzy
jest najważniejszym źródłem zła trapiącego świat. Czy możliwość obalenia kapitalizmu jest jednak
w ogóle realna? Žižek nie odpowiada bezpośrednio na to pytanie, wskazuje jedynie, że już wkrótce
nierówności generowane przez kapitalistyczną machinę w skali całego globu staną się absolutnie
nie do zniesienia.
Lewicowi utrwalacze kapitalizmu
Z niechęcią do nowej lewicy i wysuwaniem na plan pierwszy zagadnień polityczno-ekonomicznych
wiąże się u Žižka także niechęć do wszelkich odmian ideologii multikulturalizmu zakładających, że
państwo winno zapewnić pokojową koegzystencję grup całkowicie odmiennych kulturowo i za
wszelką cenę chronić owe odmienności. Multikulturalizm, twierdzi Žižek, jest tak naprawdę
znakomitym sprzymierzeńcem globalnego kapitalizmu. Różnice, które tak pragnie chronić, to
przecież tylko kolejna znakomita działka dla kapitalistycznej produkcji. Każda grupa to kolejny
atrakcyjny "target" i segment rynku. Multikulturalizm staje się de facto ideologią wspierającą
pozbawiony wszelkich hamulców wolny rynek. Nowa lewica lansująca i popierająca
multikulturalistyczne rozwiązania wpada w pułapkę zastawioną przez swego największego wroga.
Tym, czego lewica dziś najbardziej potrzebuje, jest zatem nie ideologia ochrony partykularnych
różnic, lecz silny język uniwersalistyczny, w którym można by nie tylko wyrazić najbardziej
fundamentalne żądania społeczne, ale także stworzyć projekt nowego ładu, który zastąpiłby
liberalną demokrację i kapitalizm. By wypracować taki język i ruch społeczny zdolny do
posługiwania się nim potrzeba jednak, zauważa Žižek, nowej wielkiej teorii objaśniającej zjawiska
zachodzące w obrębie kapitalistycznego systemu. Powinna to być teoria na miarę niegdysiejszej
syntezy dokonanej przez Marksa. Lewica wedle Žižka wciąż jednak takiej teorii nie wypracowała -
zamiast tego woli multikulturalistyczne iluzje albo naiwny alterglobalizm, który winą za całe zło
świata obarcza Amerykę.
Czy samemu Žižkowi uda się wypracować nowy język i nową wielką teorię lewicy? Czy stworzony
przezeń dotąd specyficzny melanż psychoanalizy, marksizmu i różnych odmian teorii krytycznej,
ma szansę stać się taką nową syntezą? Trudno powiedzieć, choć wszystkie teoretyczne wysiłki
Žižka zmierzają właśnie w tym kierunku.
Lewicowy liberał
Žižek, zyskując sławę i uznanie na Zachodzie, nie zrezygnował bynajmniej z zajmowania się
problemami rodzinnej Słowenii i całego obszaru byłej Jugosławii. Wątki związane z
jugosłowiańską przeszłością i wojną na Bałkanach wciąż pojawiają się w jego książkach. Na
początku lat 90. Žižek startował nawet w wyborach prezydenckich w Słowenii jako kandydat…
partii wolnorynkowych liberałów. To niejedyny paradoks związany z praktycznym politycznym
wykorzystaniem jego teorii. Podobnie ogromnym uznaniem cieszą się one dziś wśród
kremlowskich "technologów politycznych" z najbliższego otoczenia Władimira Putina. Czy
Žižkowi starczyłoby ironii i przewrotności, by zaakceptować taki użytek czyniony z jego
rewolucyjnych dywagacji?
Dzisiaj Žižek będzie gościem kolejnej debaty z cyklu "Dziennik Idei". Warto odwiedzić o 18 aulę
Collegium Civitas w Pałacu Kultury i Nauki, aby się przekonać, czy pozostali uczestnicy debaty -
Andrzej Walicki i Agata Bielik-Robson - zdołają zmusić Žižka do zrzucenia ironicznej maski. Czy
wymuszą na nim odpowiedź na pytanie, jaką cenę jest gotów zapłacić za zwycięstwo nowej
antykapitalistycznej rewolucji?
Michał Warchala : Filozof, historyk idei, ostatnio wydawnictwo Universitas opublikowało jego
książkę "Nowoczesność i autentyczność". Członek zespołu redakcyjnego "Europy" - dodatku do
DZIENNIKA

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin