Zizek Slavoj - Czy leninowska przemoc zbawi lewice.pdf - Zizek Slavoj - inacosiegapisz

Slavoj Žižek, Andrzej Walicki, Agata BielikRobson

Czy leninowska przemoc zbawi lewicę ? 1

Gośćmi dzisiejszej debaty poświęconej współczesnej lewicy i jej wojnie z liberalnym

kapitalizmem są Slavoj Žižek, najbardziej znany filozof światowej radykalnej lewicy, Andrzej

Walicki, znakomity historyk marksizmu i liberalizmu, wielka postać polskiej myśli, Agata

BielikRobson, filozof, jedna z najważniejszych postaci swego pokolenia. Kiedy rozmawiałem

kilka tygodni temu ze Slavojem Žižkiem w Lublanie, zapraszając go do Polski, gdy dowiedział

się, że ma mówić m.in. o przyszłości lewicy odpowiedział mi, śmiejąc się, że w takim razie jego

wystąpienie będzie krótkie: „Jaka przyszłość lewicy? Lewica nie ma żadnej przyszłości.

Dziękuję wszystkim bardzo. Koniec mojego wystąpienia”. Žižek – w przeciwieństwie do

ogromnej większości współczesnej lewicy – jest absolutnie świadom tego, jak trudna jest dzisiaj

jej pozycja. Szydzi z radykałów, którzy walkę przeciw ekonomicznym niesprawiedliwościom

zamienili na ideologię multikulturalizmu, nie dostrzegając, że między multikulturalizmem a

kapitalizmem liberalnym nie ma żadnej sprzeczności. Wykpiwa tych, którzy dzisiaj głoszą hasła

rewolucji, podkreślając, że chiński czy rosyjski komunizm był zaledwie przerwą w historii

kapitalizmu i w rezultacie doprowadził do wyzysku w jeszcze brutalniejszej postaci. Jednym

słowem Žižek jest wielkim pesymistą. To nie oznacza jednak, że ma on najmniejszy zamiar

choćby porzucenia projektu radykalnych zmian. Stąd moje pytanie: Wielokrotnie podkreślałeś,

że kapitalizmowi liberalnemu nie grozi upadek w najbliższym czasie. Ci, którzy tak twierdzą, są

po prostu naiwni. Dotyczy to nie tylko wizji kolejnej proletariackiej rewolucji, pamiętam choćby

szyderstwa z Zielonych, którzy twierdzą, że katastrofa ekologiczna wstrząśnie systemem. Ty

mówiłeś, że kapitalizm zagospodaruje to jako kolejne pole do swoich inwestycji. Stąd pytanie:

Co tak naprawdę może zagrozić liberalnemu kapitalizmowi?

Slavoj Žižek: Bardzo dziękuję za wprowadzenie, ale zapowiadam, że kiedy ja i moi ludzie

przejmiemy władzę, czekają cię dwa lata reedukacji... Właściwe służby zajmą się tą dywersją... Tak,

mam w sobie pewien pesymizm. Co przez to rozumiem? Nie mogę oprzeć się pokusie i zacznę od

jednego z tych dowcipów z czasów socjalistycznych, w stylu „Radia Erewań”. Facet pyta drugiego

faceta: „Czy to prawda, że Rabinowicz wygrał na loterii nowy samochód?”. Drugi facet na to: „W

zasadzie prawda, tylko nie samochód, ale rower. I nie wygrał, ale mu ukradli”. Ten dowcip zawsze mi

się przypomina, kiedy ktoś mi mówi: „My, lewica, nareszcie widzimy światełko w tunelu”. Mam

ochotę na to odpowiedzieć, że w zasadzie tak, ale to my jesteśmy w tunelu, a światło, które widzimy,

to światło pociągu, który na nas jedzie.

Proszę o bardziej precyzyjną diagnozę...

SZ: Modne jest dzisiaj wyśmiewanie Francisa Fukuyamy jako naiwniaka, który sądził, że

historia się skończyła i znaleźliśmy ostateczną formułę: kapitalizm wolnorynkowy oraz demokrację

liberalną. O ile mi jednak wiadomo, także zachodni lewicowcy nie chcą tego kwestionować. Jak

należałoby zdefiniować ich stanowisko? Starsi z was zapewne pamiętają z czasów komunistycznych

formułę: „Chcemy socjalizmu z ludzką twarzą”. Otóż dzisiejsza lewica proponuje nam globalny

kapitalizm z ludzką twarzą. Co ta formuła oznacza? Odrzuca ona jedyne poważne pytanie, przed

którym dzisiaj stoimy, a które brzmi: „Czy naprawdę nie musimy szukać innych rozwiązań?”. Czy

1 Zapis debaty odbytej w warszawskim Collegium Civitas 26 marca 2007 r. z inicjatywy dodatku do Dziennika –

„Europy”. Debatę prowadził Maciej Nowicki. Źródło: „EUROPA”, numer 156/20070331, strona 2.

1 / 11

Slavoj Žižek, Andrzej Walicki, Agata BielikRobson

jesteśmy skazani na obecny ustrój politycznogospodarczy, może trochę bardziej tolerancyjny wobec

mniejszości, odrobinę wrażliwszy społecznie? Czy też dzisiejszy globalny kapitalizm wciąż zawiera

tyle wewnętrznych sprzeczności, że na dłuższą metę musi się rozpaść? Sądzę, że jest to dziś jedyne

sensowne pytanie: czy jesteśmy zwolennikami Fukuyamy, czy też wierzymy, że gdzieś na horyzoncie

majaczy rzeczywista alternatywa. Zdaję sobie sprawę, jak trudno jest dzisiaj choćby myśleć o

alternatywie. Okrutny paradoks polega na tym, że dzięki tym wszystkim katastroficznym filmom

hollywoodzkim i apokaliptycznym scenariuszom ekologów znacznie łatwiej jest wyobrazić sobie

totalną katastrofę, która zniszczy życie na Ziemi, niż znacznie skromniejszą, ale wciąż radykalną

zmianę w życiu społecznym. Innymi słowy, asteroida uderzy w Ziemię i uśmierci wszystko, ale

kapitalizm jakoś przeżyje.

W dzisiejszym świecie nie widać niczego, co zapowiadałoby upadek liberalnego

kapitalizmu?

SZ: Przeanalizujmy to krok po kroku. Po pierwsze – ekologia. Jak już zostało powiedziane we

wprowadzeniu, kapitalizm cechuje się niesłychaną dynamiką. To zabawne, że już u późnego Marksa i

Engelsa kapitalizm ukazywał swoje schyłkowe, gnijące, dekadenckie oblicze, u Lenina gnił jeszcze

bardziej, według Mao gnicie i dekadencja osiągnęły najgorsze możliwe stadium... Ale im bardziej

kapitalizm gnije, tym bardziej rozkwita. Nie mam żadnych wątpliwości, że gdyby doszło do potężnej

katastrofy ekologicznej, otworzyłoby to nowe, ogromne pole dla kapitalistycznych inwestycji. Sądzę

jednak, że ten mechanizm nie może działać wiecznie. Dlaczego? Bo inwestycje rynkowe nadal kierują

się logiką dopuszczalnego ryzyka. Sądzę, że w przypadku naprawdę wielkich katastrof ekologicznych

ta logika traci sens. Jak można obliczyć ryzyko związane z katastrofą dziesięć razy gorszą od

Czarnobyla? Kto za to zapłaci? Drugi obszar to nowe formy separacji, apartheidu. Mieszkańcy

slumsów są dziś najszybciej rozrastającą się grupą ludności na świecie. Wszędzie rosną nowe slumsy

– w Ameryce Łacińskiej, w Afryce, w komunistycznych Chinach... Największy slums świata, wokół

nigeryjskiego Lagos, ciągnie się na 200 kilometrów, żyje w nim od 10 do 15 milionów ludzi – bez

żadnych organicznych więzi, hierarchii społecznej czy wartości religijnych. Slumsy to terytorium, z

którego wycofało się państwo. Posiadając narzędzia totalnej kontroli, tutaj zrezygnowało z

jakiejkolwiek kontroli. To sytuacja skrajnie wybuchowa. Nie sądzę, by dalszy rozwój liberalnego

kapitalizmu rozwiązał ten problem. Moim zdaniem slumsy są strukturalnym symptomem

niewydolności kapitalizmu. Trzeci element to własność prywatna.

Czyżby tutaj Slavoj Žižek okazał się „paleolitycznym” marksistą i zamierzał

wypowiedzieć się przeciwko własności prywatnej?

SZ: Nie. Chcę tylko powiedzieć, że nastąpiło przesunięcie akcentów od posiadania

przedmiotów materialnych do posiadania tak zwanej własności intelektualnej. Co to zmienia? Otóż

gdybyśmy pozostawili sprawę jedynie wolnemu rynkowi, dochodziłoby do rozmaitych paradoksów:

np. firmy, które opatentują fragmenty genomu, byłyby właścicielami formuły naszego ciała. Zresztą

dysfunkcjonalność bezwarunkowej ochrony własności intelektualnej widać już dzisiaj: kiedy w USA

wypuszcza się na rynek nowy produkt, koszt systemu ochrony przed skopiowaniem jest często wyższy

niż koszt samego produktu.

I wreszcie czwarty element, pośrednio związany z pierwszym. Postępy w genetyce

doprowadzą do przewartościowania takich fundamentalnych pojęć jak wolność i godność człowieka.

Najbardziej smuci mnie to, jak panicznie reagujemy na tę kwestię. Czy nie jest interesujące, że Jürgen

Habermas, ostatnia wielka postać oświeceniowa, mówi o genetyce tym samym językiem co obecny

2 / 11

Slavoj Žižek, Andrzej Walicki, Agata BielikRobson

papież? Opublikowali nawet razem książkę. Moim zdaniem tragedia polega na tym, że ich reakcja jest

niekonstruktywna. Prezentują postawę typu: „Trzeba wprowadzić ograniczenia, jest zgoda na drobne

manipulacje genetyczne służące leczeniu chorób, ale na nic więcej”. Jednak naprawdę istotne pytanie

nie brzmi: „Jak daleko możemy się posunąć?”, lecz: „Mój Boże, co oznaczają te wszystkie wyniki i

możliwości?”.

Rozważmy taką sytuację. Profesor mówi wam przed egzaminem: „Jest taki środek

psychotropowy, który dziesięciokrotnie zwiększa wydajność pamięci. Jeśli go zażyjecie, wystarczy,

że raz przeczytacie podręcznik – i tak zdacie egzamin”. Tradycyjny pedagog uznałby to za

nieuczciwe. Występuje tutaj jednak pewien dodatkowy problem. Jeśli narkotyk zadziałał, to znaczy, że

umiejętność uczenia się wcześniej również była uwarunkowana chemicznie, tyle że w grę wchodziły

inne związki chemiczne. Nie jest to zatem wybór między wolnością i brakiem wolności. Jest to wybór

między tym, czy naszą wolnością będziemy świadomie manipulować, czy też poddamy się

niekontrolowanym uwarunkowaniom biologicznym. Kościół katolicki mówi: „Nie, osoba ludzka jest

święta. Nie jesteśmy tylko biologicznymi maszynami, więc nie majstrujcie przy ludzkim mózgu”.

Bardzo mnie to dziwi, bo moja pierwsza, zdroworozsądkowa reakcja jest następująca: skoro uważacie,

że jesteśmy czymś więcej niż tylko biologicznymi maszynami, to w takim razie w czym problem? Za

stanowiskiem Kościoła kryje się więc przesłanie: nie majstrujmy przy mózgu, żebyśmy mogli

zachować złudzenie wolności. Oni sami w to nie wierzą.

Dziś już prawie nikt nie wierzy w to, że wolność można ocalić. Zgodnie z dominującą

opinią wkroczyliśmy w etap, w którym nasze decyzje i tak nie mają większego znaczenia.

Wróciliśmy do wiary w przeznaczenie.

SZ: Chciałbym się jednoznacznie zdeklarować: sądzę, że wolność można uratować. Wymaga

to jednak poważnego, radykalnego przemyślenia pewnych rzeczy. A my tego unikamy. Podam

przykład: w zeszłym tygodniu wszystkie media zajmowały się zeznaniami szejka Chalida

Mohammeda. Jestem w tej kwestii realistą. Nie uprawiam obłudnych gier pod hasłem „Rany boskie,

torturowali go!”. Mój problem leży gdzie indziej. Prawdziwy szok nie polega dla mnie na tym, że go

torturowali, ale na tym, że przypuszczalnie po raz pierwszy od 100 lat fakt, że ktoś był torturowany,

został przedstawiony publicznie jako coś normalnego. I w tym miejscu chciałbym postawić moją

bardzo tradycyjną, moralistyczną tezę: jest niezwykle istotne, aby o tym nie mówić. Nie chciałbym

żyć w społeczeństwie, w którym trzeba byłoby udowadniać, że gwałt jest czymś złym. Chciałbym żyć

w społeczeństwie, w którym samo mówienie o dopuszczalności gwałtu jest nie do przyjęcia. Niemcy

mają takie ładne słowo: „salonfähig” – nadający się do dyskusji na salonach. Otóż takie tematy jak

gwałt i tortury nie są salonfähig. Wyobraźmy sobie, że 20 lat temu władze publicznie informują, iż

czyjeś zeznanie zostało uzyskane z użyciem tortur. Byłoby to dla nas absolutnie nie do pomyślenia.

Chciałbym zakończyć kolejnym świetnym dowcipem – może niektórzy z was go znają, bo też

pochodzi z obozu komunistycznego, tym razem z NRD. Niemiecki robotnik wyjeżdża do pracy na

Syberię. Zdaje sobie sprawę, że jego listy będą cenzurowane. Umawia się więc ze znajomymi: „W

liście napisanym niebieskim atramentem jest prawda, w liście napisanym czerwonym atramentem są

kłamstwa”. Wkrótce przychodzi pierwszy list, napisany niebieskim atramentem: „Życie na Syberii

jest wspaniałe, można oglądać zachodnie filmy, można o wszystkim dyskutować, a w sklepach można

wszystko dostać. Wszystko oprócz czerwonego atramentu”. Potrzebujemy odpowiedniego języka,

żeby zrozumieć, gdzie jesteśmy. Przykro mi to mówić, ale jako stary lewicowiec uważam, że atrament

nadal powinien być czerwony.

[Długie oklaski]

3 / 11

Slavoj Žižek, Andrzej Walicki, Agata BielikRobson

Zauważyliście, jaka jest różnica między stalinizmem i faszyzmem? Przywódca faszystowski

na zjeździe partii wygłasza przemówienie, a potem stoi i słucha oklasków. Przywódca stalinowski na

zjeździe partii wygłasza przemówienie, a potem przyłącza się do oklasków. Z racji tego, że

znajdujemy się w stalinowskim Pałacu Kultury i Nauki pragnę przyłączyć się do oklasków.

Žižek twierdzi, że nie można dokonać żadnych zasadniczych zmian, pozostając

jednocześnie przy liberalnym kapitalizmie. Znam teksty profesora Walickiego na tyle, by

wiedzieć, że jego zdaniem zasadniczy problem znajduje się gdzie indziej – to sama tradycja

liberalna została zafałszowana, przemieniając się w apologię niczym nieskrępowanego wolnego

rynku. Tak więc podstawowym celem powinno być ponowne przyswojenie sobie liberalizmu

przez lewicę. Innymi słowy – profesor Walicki pragnie alternatywy. Nie wierzę jednak, aby

uważał za nią Lenina.

Andrzej Walicki: Muszę zacząć od tego, że nie jestem rewolucjonistą. Lenin nazywa takich

lewicowych liberałów jak ja – najbardziej perfidnymi wrogami radykalnej zmiany. Jednak istnieje

pole bardzo ważnej zgodności między mną a Slavojem Žižkiem. Po pierwsze cieszę się, że

wprowadza on w obieg naszej debaty Lenina – bez Lenina naprawdę nie można zrozumieć tego

fenomenu, jakim był XXwieczny komunizm. Mówienie, że znamy komunizm, bo znamy PRL, jest

dziecinne. Po drugie, podpisuję się pod tezą o uniwersalnym znaczeniu myśli Lenina, zwłaszcza jego

utopii komunistycznej wyłożonej w książce „Państwo a rewolucja”. Komunizm zrodził się w samym

sercu cywilizacji europejskiej, był kontynuacją millenarystycznych marzeń. Po trzecie wreszcie,

akceptuję totalnie krytyczną diagnozę Žižka co do kryzysu lewicy zachodniej.

Sympatyzuję też z odrzuceniem przez Žižka obezwładniającej bezalternatywności, którą

głoszą neoliberałowie. W tym aspekcie rozumiem zafascynowanie postacią Lenina, który w roku 1917

wbrew wszystkim postanowił zmienić aktem woli kierunek rozwoju świata.

Na czym w takim razie polegają rozbieżności między panem a Žižkiem?

AW: Odróżniam marksizm od komunizmu. To jest bardzo ważne. Jest taka formuła Engelsa o

skoku z królestwa konieczności do królestwa wolności. Otóż marksizm jako materializm historyczny,

jako teoria obiektywnych praw dziejów jest teorią królestwa konieczności, zaś komunizm to teoria

królestwa wolności. Skokiem jest rewolucja. W komunizmie mamy świadomie panować nad życiem –

dlatego właśnie ma być to królestwo wolności. Uczynię jeszcze bardziej złożoną tę całą sprawę –

decyzja Lenina zrobienia rewolucji w Rosji w 1917 roku była sprzeczna z marksizmem jako teorią

królestwa konieczności. Jednak Marks był nie tylko materialistą historycznym. Był także twórcą

skrajnie utopijnej wizji historii, zarysowanej w „Krytyce programu gotajskiego”. Leninowska wizja,

wyłożona w „Państwie a rewolucji”, jest zgodna z tą utopią Marksa. Marksowska koncepcja wolności

to nie jest koncepcja wolności jednostki. Swobodna samorealizacja ma oznaczać nie brak kontroli,

tylko właśnie kontrolę. Panowanie nad własnym losem może być osiągane środkami przymusu. Lenin

podążył właśnie tą drogą. To za sprawą tego kroku nauczyliśmy się utożsamiać leninizm z

totalitarnymi środkami walki o ideał komunistyczny. Totalitarne środki to, po pierwsze, partia –

zdyscyplinowana, obdarzona żelazną wolą, która ma monopol na właściwą interpretację socjalizmu

naukowego. Drugi środek to państwo. Każde państwo jest według Lenina dyktaturą. Co to znaczy?

Słowo „dyktatura” według Lenina nie oznacza nic innego „jak władza niczym nieograniczona,

nieskrępowana żadnymi przepisami, opierająca się wyłącznie na przemocy”.

Slavoj Žižek podkreśla demokratyczny, partycypacyjny element projektu Lenina...

4 / 11

Slavoj Žižek, Andrzej Walicki, Agata BielikRobson

AW: Lenin kładł nacisk na demokrację bezpośrednią, na doświadczenia Komuny Paryskiej.

My się tak zachwycamy tą partycypacją, tymczasem Lenin powiadał: „Partycypacja powszechna

zabezpieczy powszechność kontroli każdego nad każdym”. Zrewolucjonizowane kolektywy będą

kontrolować nie tylko pracę i produkcję, ale także spożycie. Każdy będzie miał książeczkę spożycia,

w której będzie zanotowane, co kupił i ile pieniędzy otrzymał, czyli społeczeństwo będzie absolutnie

przejrzyste (co za koszmarny ideał!). Lenin mówi także: „Społeczeństwo ma być jedną wielką

fabryką, wszyscy obywatele przekształceni w najemnych pracowników państwa, którym rządzą

uzbrojeni robotnicy. [...] Całe społeczeństwo staje się [...] jedną fabryką z równością pracy i płacy”.

Nie sądzę, by to był ideał dla współczesnej wolnościowej lewicy!

W takim razie inny argument: komunizm, poprzez sam fakt swego istnienia, polepszył

sytuację klasy robotniczej na Zachodzie – stanowiąc swego rodzaju szantaż wobec kapitalistów

obawiających się rewolucji. A dziś kapitaliści nie muszą się już niczego obawiać.

AW: Często mówimy, że eksperyment leninowski wzmocnił państwo opiekuńcze, pozwolił na

ewolucję liberalizmu w dobrym kierunku. Otóż ja sądzę, że upadek tego eksperymentu spowodował

cofnięcie się liberalizmu na pozycje neoliberalizmu. Chciałem jeszcze coś powiedzieć o

konsekwencjach globalizacji, o której tak ciekawie mówił nasz gość. Marks, wielki teoretyk

globalizacji, w „Zarysie krytyki ekonomii politycznej”, który jest takim szkicem „Kapitału”,

zarysowuje teorię symetrycznego przeciwieństwa między niezależnością osobistą opartą na

obiektywnej zależności typu rynkowego (jesteśmy niezależni od jakiegoś feudała, ale za to zależni od

światowego rynku) a, z drugiej strony, wyzwoleniem od tej obiektywnej zależności, ale za cenę

przywrócenia zależności osobistej. Otóż w jego własnej ocenie zależność od bezosobowych sił jest

złem najgorszym. Uważał, że zależność od rynku redukuje jednostki ludzkie do pustych, wzajemnie

obojętnych atomów. I Lenin podążył właśnie tą drogą. Nie licząc się z kosztami, chciał wyeliminować

zależność od żywiołu. Jednak dla człowieka nowoczesnego taka aksjologia jest już nie do przyjęcia.

Zależność od bezosobowych stosunków jest dla niego łatwiejsza do zniesienia niż zależność osobowa

od czyjejś arbitralnej woli. Tak m.in. można wytłumaczyć upadek leninowskiego eksperymentu. I z

tego wynika, że powrót do Lenina jest rzeczą nie tylko niemożliwą, ale i niepożądaną. Musimy też

zrozumieć, że istotą leninowskiego programu był „skok do królestwa wolności”, czyli właściwie

wyskoczenie z cywilizacji. Dyktatura opierająca się wyłącznie na przemocy to przecież zaprzeczenie

nie tylko demokracji przedstawicielskiej, ale w ogóle nowoczesnej państwowości. Prawo broniące

interesów indywidualnych to dla Lenina coś oburzającego w najwyższym stopniu – chociaż sam był

prawnikiem. O tym wyskoczeniu z cywilizacji świadczy także zamiana gospodarki na centralnie

sterowane administrowanie rzeczami i ludźmi, które wyklucza nie tylko wolność produkcji, ale także

wolność spożycia.

Przyszłości polskiej lewicy nie wiążę z tego rodzaju radykalnym skokiem. My musimy jeszcze

walczyć o sprawy podstawowe, doprowadzić do pewnego poziomu to, co już zostało w innych krajach

osiągnięte. Demokracja przy całej swojej ewidentnej niedoskonałości jest jak dotąd jedynym

środkiem pokojowej zmiany rządów oraz osiągania społecznego konsensu w sprawach gospodarczych

i politycznych.

Rynek nie jest żadną świętością. Jednak trudno nie zgodzić się, że rynek umożliwia wolność

wyboru. Wreszcie, prawo jest – jak dotąd – najlepszym sposobem ograniczania samowoli władzy, w

tym również samowoli organów ustawodawczych, z którą ciągle mamy do czynienia. A jednocześnie

jest niezastąpionym środkiem ukierunkowywania rynku.

5 / 11

Zizek Slavoj - Czy leninowska przemoc zbawi lewice.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: