Tadeusz Ciecierski-Leibniz o koniecznosci, mozliwosci i wolnej woli.pdf

Tadeusz Ciecierski

Leibniz o konieczności, możliwości i wolnej woli

W roku 2001 wydawana od przeszło pięćdziesięciu lat przez Państwowe Wydawnictwo

Naukowe seria Biblioteka Klasyków Filozofii wzbogaciła się o bardzo istotną pozycję –

Teodyceę Gotfrieda Wilhelma Leibniza. Jest zatem dobra okazja po temu aby podjąć na

piśmie problematykę zawarta w pismach filozofa z Hanoweru. W tej pracy proponuję krótki

przegląd części pomysłów Leibniza, które, moim zdaniem, nie straciły wiele na aktualności.

Z wielu zagadnień, które poruszane są w pracach Leibniza wybrałem dwa – jego teorię

możliwości i konieczności oraz rozważanie na temat determinizmu i wolnej woli . Oba

zagadnienia są w sposób oczywisty związane ze sobą, na co zwrócę uwagę.

Światy możliwe, konieczność i możliwość.

Żyjemy, jak powiada Leibniz, w najlepszym z możliwych światów. Twierdzenie to zakłada,

iż istnieje zbiór przedmiotów nazywanych „światami możliwymi” oraz, że jednym z tych

przedmiotów jest świat, w którym przyszło nam żyć. W jakim jednak sensie możemy mówić

o istnieniu światów możliwych ? Nie są to przedmioty obserwowalne i materialne tak jak np.

drzewa, ptaki, czy ludzie. Co zatem przemawia za ich istnieniem ? Jeden z możliwych

argumentów ma charakter powołania się na język potoczny, w którym mówimy często, iż

rzeczy mogły się potoczyć inaczej niż się potoczyły - te inne sposoby, w które potoczyły się

losy świata, nazwać możemy „światami możliwymi”. Świat możliwy jest zatem takim

ciągiem (zbiorem) zdarzeń, który różni się w pewnym punkcie od ciągu zdarzeń, który jest

identyczny ze światem aktualnym. Oczywiście, wyrażenie: „w pewnym punkcie” może być tu

nieco zwodnicze – tak naprawdę różnica między dwoma możliwymi światami wynosząca

tylko jedno zdarzenie, byłaby możliwa jedynie, gdyby zdarzenie to nie było związane

przyczynowo z innymi zdarzeniami. W innym wypadku różnica między dwoma światami

rozciągałaby się na wszystkie zdarzenia powiązane z danym wyrażeniem przyczynowo.

Zakładamy również, że w dowolnym świecie możliwym nie jest prawdziwe zdanie sprzeczne

(kontrtautologia). W ten sposób otrzymujemy następującą intuicyjną charakterystykę świata

możliwego:

w jest światem możliwym, gdy:

w jest zbiorem zdarzeń identycznym ze światem aktualnym lub

w różni się od świata aktualnego tym, że w w zachodzi pewne zdarzenie (niesprzeczne) s,

które nie zachodzi w świecie aktualnym.

Tyle podpowiada nam intuicja , co zaś mówi w tej kwestii Leibniz ?

Wydaje się, że poglądy Leibniza pokrywają się z intuicyjnym poglądem przedstawionym

powyżej. Na to wskazuje następujący fragment „Teodycei”:

„Światem nazywam cały ciąg i cały zbiór wszystkich istniejących rzeczy, aby nie mówiono, że kilka

światów może istnieć w różnych czasach i różnych miejscach. Trzeba by bowiem zaliczyć je

wszystkie razem do jednego świata lub, jeśli ktoś woli, do jednego wszechświata. A choćbyśmy

zapełnili wszystkie czasy oraz wszystkie miejsca, pozostanie przecież prawdą, że moglibyśmy

zapełnić je na nieskończenie wiele sposobów (...)” (Leibniz [2001] s.126)

Pogląd intuicyjny, który reprezentuje Leibniz, nie musi być jednak poglądem trafnym.

w szczególności, gdy prawdziwa jest teoria, którą nazwać można aktualizmem . Powiada ona,

że chociaż język dopuszcza mówienie o światach możliwych to jednak nie zobowiązuje to do

uznania istnienia światów możliwych . Jest bowiem tak, powiada aktualista, że jedynym

sposobem, w jaki mogłyby potoczyć się rzeczy, jest sposób, w jaki się rzeczy potoczyły (i

ewentualnie potoczą). Mówiąc krótko: dla aktualisty w jest możliwym światem wtedy i tylko

wtedy, gdy w jest identyczne ze światem aktualnym. Zwolennik poglądu intuicyjnego (lub

Leibnizianista) musi zatem, zanim powoła się na przedstawiony argument z języka, pokazać,

że aktualizm jest poglądem fałszywym. Leibniz nie unika tego problemu, niemniej jego

wyjaśnienia wydają się niezadowalające.

Możliwe jest dla Leibniza to, co nie pociąga za sobą sprzeczności. Ta eksplikacja

pojęcia możliwości rozstrzyga oczywiście spór z aktualistą – z założenia, że istnieją co

najmniej dwa sprzeczne ze sobą, ale niesprzeczne wewnętrznie stany rzeczy (zdarzenia,

sytuacje) wynika, że istnieją dwa możliwe światy. Nie o to jednak nam chodziło – gdyby

argument powyższy dowodził fałszywości aktualizmu, aktualista mógłby bez trudu

udowodnić fałszywość stanowiska nie-aktualistycznego w następujący sposób: zdefiniujmy

możliwość zdarzenia jako jego zachodzenie w świecie aktualnym , wówczas oczywiście każde

zdarzenie różne od dowolnego zdarzenia ze świat aktualnego jest niemożliwe, a przestrzeń

możliwych światów jest jednoelementowa. Jest oczywiste, że sporu o aktualizm nie

rozstrzygną żadne arbitralne definicje, rozstrzygnąć mogą go natomiast argumenty za

adekwatnością którejś z definicji. O te jednak jest szalenie trudno. Takim argumentem jest

być może przytaczany powyżej argument ze sposobu mówienia w języku potocznym niemniej

status tego rodzaju argumentów jest co najmniej tak wątpliwy jak teza o istnieniu światów

możliwych.

Leibniz jest zatem antyaktualistą , wypada się jednak zapytać autora „Monadologii” o

to, w jaki sposób istnieją światy możliwe. Nie są one, jak wspomnieliśmy, przedmiotami

fizycznymi, obserwowalnymi, są natomiast, wg Leibniza, bez wątpienia przedmiotami

pojmowalnymi dla umysłu obdarzonego odpowiednimi mocami poznawczymi

(obliczeniowymi). Leibniz jest zatem konceptualistą w sprawie statusu ontologicznego

światów możliwych. Współczesny czytelnik nie sympatyzujący z teizmem Leibniza może

uznać (bez znaczącej straty dla zrozumienia teorii możliwości i konieczności Leibniza, ale

z dużą stratą dla percepcji większości pism Leibniza) ów „doskonały umysł” za śmiałą

metaforę wyjaśniającą status ontologiczny możliwych światów jako pojęć drugiego stopnia,

tzn. będących przedmiotem myśli jakiejś osoby, która sama jest jedynie osobą przez nas

pomyślaną.

Niezależnie od pytań o aktualizm i konceptualizm możemy postawić pytania o

możliwość istnienia tego samego indywiduum (przedmiotu) w różnych światach możliwych.

We współczesnej filozofii pytanie to postawił w roku 1975 David Kaplan w artykule How to

Russell a Frege-Church :

„(...) może w tym miejscu pojawić się następująca kwestia sporna: czy możemy sensownie pytać się o

to, czy pewne indywiduum istniejące w jednym możliwym świecie, może istnieć w innym świecie,

niezależnie od tego, jakie są własności i zachowania indywiduów istniejących w tych światach.

Doktrynę, która utrzymuje że ma sens – bez uwzględniania wspólnych własności i zachowań - pytanie

czy to jest tym samym indywiduum w innym możliwym świecie nazywam Haecceitizmem .” (Kaplan

[1975] s. 722).

Przeciwieństwem haecceityzmu (H) jest antyhaecceityzm (AH). Tezę antyhaecceityzmu

można wyrazić w następujący sposób:

„Anty-Haecceityzm utrzymuje, że do przedmiotów z różnych światów możliwych nie ma zastosowania pojęcie

pozaświatowego istnienia. Mogą być one połączone wspólnym pojęciem (...) ale istnieje zazwyczaj wiele pojęć

łączących przedmioty w pary lub odróżniających je parami. Każdy z takich przedmiotów, we własnym

otoczeniu, można przybrać atrybutami tak aby przypominał inny. Ale nie ma metafizyczej rzeczywistości

identyczności i różnicy, która kryłaby się za tym przebraniem. Możemy chcieć identyfikować indywidua z

różnych światów, ale wówczas powołujemy do życia jakiś międzyświatowy przedmiot, różniący się rodzajem od

wszystkiego co mieliśmy wcześniej dane.” (Kaplan [1975] s. 723)

Odróżnienie haecceityzmu od anty-haecceityzmu jest pożyteczne przy odróżnieniu dwóch

innych stanowisk: silnego metafizycznego determinizmu (MD) i metafizycznego

indeterminizmu (MID). Silny metafizyczny determinizm to stanowisko głoszące, że dla

dowolnego indywiduum i dowolnego świata możliwego, jeżeli indywiduum to jest częścią

tego świata, to każdy możliwy świat różny od tego świata nie zawiera tego indywiduum jako

swojej części. Bardziej formalnie ( w , w ’ – zmienne przebiegające zbiór możliwych światów,

u – zmienna przebiegająca zbiór indywiduów):

(MD) ∀ u ∀ w ( u jest częścią w ⇒ ∀ w’ ( w ≠ w’ ⇒ ¬ u jest częścią w’ ))

Stanowisko metafizycznego indeterminizmu można sformalizować w następujący sposób:

(MID) ∃ u ∃ w ( u jest częścią w ∧ ∃ w’ ( w ≠ w’ ∧ u jest częścią w’ ))

Jak (MD) i (MID) maja się do (H) i (AH) ? Pytanie to stwarza niejakie problemy

interpretacyjne – swego czasu autor tych słów sadził, że (MD) jest po prostu identyczny z

(AH) 1 . Słusznie wskazano mu, że popełnił błąd 2 . Obecnie skłonny jestem sądzić, że (MD) jest

raczej jedną z możliwych wersji (H) 3 . Mianowicie taka wersją, w której twierdzi się, że po

porównaniu własności dwóch dowolnych indywiduów w dwóch dowolnych światach

dochodzimy do wniosku, że są to różne (nie-identyczne) indywidua.

Czy Leibniz jest zatem silnym metafizycznym deterministą, czy nie ? Odpowiedź

brzmi: zdecydowanie silnym metafizycznym deterministą. Wskazuje na to np. paragraf 9

Teodycei oraz wspomniana na początku tych uwag korespondencja z Antoin’em Arnauld, w

której to Czytelnik znajdzie fragmenty bardzo podobne do następującego:

"(...) założenie o jakiejkolwiek dowolnej substancji indywidualnej zawiera postanowienia odnośnie do

całej reszty, ponieważ należy do natury danej substancji indywidualne, by miała takie zupełne pojęcie

z którego można wydedukować to wszystko, co można przypisać jej samej, a nawet całemu

wszechświatu wskutek powiązania rzeczy ze sobą" (G.W. Leibniz [1998], s. 37)

1 Por. Ciecierski [2001].

2 Uwagę tę a wraz z nią wszystkie poprawki zawdzięczam dr Marcinowi Porębie, któremu bardzo dziękuje.

3 Co zgodne jest zresztą ze stanowiskiem Kaplana.

Podsumowując: można powiedzieć, że teoria światów możliwych Leibniza jest zbiorem

następujących trzech stanowisk: anty-aktualizmu , konceptualizmu i silnego

metafizycznego determinizmu . Nadto Leibniz eksplikuje pojęcie możliwości stanu rzeczy

jako jego niesprzeczność. Tak pojętych możliwych światów używa Leibniz do swej słynnej

definicji prawdy koniecznej jako zdania prawdziwego we wszystkich światach możliwych.

Wolna wola i determinizm.

Uzbrojeni w wiedzę o Leibniza koncepcji konieczności i możliwości, możemy zastanowić się,

czy w teorii Leibniza można mówić w sposób spójny o wolności człowieka a w efekcie - o

jego odpowiedzialności za własne uczynki. Leibniz rozważa tu następujące rozumowane

sylogistyczne (strona 483 polskiego wydania):

Wszystko co predeterminowane jest konieczne.

Każde zdarzenie jest predeterminowane.

Każde zdarzenie (a zatem również grzech) jest konieczne.

W sylogizmie tym uznaje Leibniz przesłankę mniejszą tego sylogizmu (Każde zdarzenie jest

predeterminowane) odrzucając zarazem przesłankę większą (Wszystko co predeterminowane

jest konieczne). Argument przeciwko przyjęciu przesłanki większej jest następujący: przez

konieczność rozumieć trzeba konieczność logiczną (geometryczną), a więc prawdziwość

zdania (lub zachodzenie zdarzenia) we wszystkich światach możliwych. Argument ten oparty

jest na intuicji głoszącej, że wszystkie grzechy są w tym sensie przygodne – może się zdarzyć,

iż nie zostaną popełnione, a więc, istnieją możliwe światy, w których nikt ich nie popełnia.

Zatrzymajmy się tu jednak na chwilę i rozważmy zdanie:

„Jan zabił Pawła” 4

Na gruncie silnego metafizycznego determinizmu sąd wyrażony przez to zdanie nie może być

prawdziwy w żadnym innym świecie możliwym. Nie istnieje bowiem żaden świat możliwy

w’ zawierający indywiduum będące częścią świata w - w szczególności w żadnym innym

4 prawdziwe w świecie w

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: