Krąpiec Mieczysław- Prawo naturalne a etyka (moralność).pdf

Mieczysław Albert Krąpiec

Prawo naturalne a etyka (moralność) 1

Podmiotem prawa – człowiek

Ludzie, żyjący w jakimś zorganizowanym społeczeństwie, kierują się

w swym postępowaniu jakimiś prawami. Prawa te są różnie artykułowane w

różnych typach społeczeństwa. Inaczej formułuje się prawa-nakazy w życiu

rodzinnym, wobec dzieci, inaczej wobec rodziców i współmałżonków, inaczej

w organizacjach społecznych, inaczej w państwie. Ale można także mówić o

osobistym prawie-nakazie postępowania, np. „wstaję z łóżka o piątej rano”.

W ogólnej teorii państwa i prawa nie zwraca się uwagi na te osobiście

formułowane nakazy postępowania ani też na analogiczne prawa, nakazy,

regulaminy, obyczaje funkcjonujące w małych grupach społecznych. Jest

to zresztą i konieczne, i dogodne zarazem. Konieczne, gdyż nauka prawa

może zajmować się tylko tym, co jest powszechnie uznane za rzeczywiste

prawo, a takie jest właśnie prawo formułowane i ogłaszane przez państwo

jako społeczność naczelną i suwerenną. Dogodne jest także, albowiem

opuszcza się dosyć grząskie tereny analogicznego rozumienia samego prawa.

Życie ludzkie ma wszakże swe konieczne uwarunkowania, jakimi są –

między innymi – racjonalne sposoby postępowania człowieka, zwłaszcza

wobec osób drugich. A sprawy tej nie można ostatecznie ustalić przez

jednoznacznie sformułowane prawa państwowe, które mają uchodzić za

jedyny przedmiot nauki prawa i ewentualnej teorii (lub filozofii) prawa. Nie

jest bowiem prawdą, że jedynie bytem suwerennym jest państwo, a „jeszcze

nie" jest nim osoba ludzka. Państwo, w swojej bytowej strukturze, nie jest

mocniejsze od jednostkowego bytu osobowego. Państwo, jako naczelna

organizacja społeczna, jest tylko bytem relacyjnym, istniejącym realnym

istnieniem ludzkich jednostek, swych obywateli. Oni to istnieją realnie „w

sobie”, jako samodzielnym podmiocie, ustrukturalizowanym

koniecznościowo – co w tradycji filozofii klasycznej nazywano

„substancjalnym” sposobem bycia – a nie tylko akcydentalnym, relacyjnym.

1 M. A. Krąpiec, Prawo naturalne a etyka ( moralność ), [w:] Filozofia prawa a tworzenie i

stosowanie prawa , IWS-OTK, Katowice 1992.

Co więcej, właśnie jednostka ludzka, jako tzw. otwarty (o czym niżej) byt

osobowy, stanowi ogniskową działania człowieka, a przez to – ogniskową

rozumienia samych podstaw działania, w tym także działania „prawnego”.

Nadto prawo jest adresowane do człowieka konkretnego i konkretnie żyjący

człowiek ma to prawo wypełnić „po ludzku”, a więc analogicznie do tego,

jak wypełnia nakazy swoich rodziców, swoich współmałżonków, jak

wreszcie sam spełnia osobiste postanowienia.

Cały więc „dramat” wypełniania prawa dokonuje się w człowieku,

który jedyny istnieje-żyje samodzielnie w sobie jako podmiocie i który – tak

żyjąc – zrzesza się w społeczność po to, by swe życie różnorako umacniać i

rozwijać. Problematyka prawa w sensie pierwotnym wiąże się zatem z

rozumieniem samego człowieka, jego natury, przejawiającej się w

charakterystycznym „ludzkim działaniu”. I dlatego daremne okazuje się

poszukiwanie w samej tylko organizacji społecznej, państwie tych wszystkich

czynników, które pomogłyby rozumieć skomplikowany problem prawa,

dostrzec podstawy ostateczne jego mocy wiążącej i samego sensu „życia pod

prawem”. Oderwanie się bowiem ogólnej teorii prawa od podstawowego

rozumienia człowieka pozwala na dosyć dowolne – jak świadczy historia –

formułowanie abstrakcyjnych koncepcji prawa i rozmaitych sformułowań

„prawa naturalnego” opartych na jakiejś wyizolowanej koncepcji wartości

ludzkich i w oderwaniu od etyki (moralności). Przeciwnie, gdy problematykę

samego prawa, podstaw jego obowiązywalności rozpatrzy się na kanwie

rozumienia samego człowieka, jako źródła ludzkiego działania, to stanie się

również bardziej zrozumiała konieczność powstawania struktur społecznych,

w tym także struktury i funkcjonowania państwa oraz wydawanego przezeń

prawa dla ludzi i spełnianego przez ludzi.

Człowiek autorem aktów decyzyjnych

W zachowaniu się człowieka dostrzegamy dwa różne sposoby

działania: działania zdeterminowanego (bezwolnego) oraz działania

świadomego i dobrowolnego. Rozróżnienie tych dwu sposobów działania jest

oczywiste i od dawna znane, a niekiedy przedstawiane w formie: „coś się we

mnie dzieje” i „ja działam”. Działanie naszej zdeterminowanej natury jest

dla każdego z ludzi czymś normalnym i oczywistym. Kłopoty zaczynają się

dopiero wtedy, gdy działanie to nie przebiega „normalnie”, czyli wedle

zdeterminowanego „prawa” natury. Wówczas trzeba się leczyć, udawać się do

lekarza, stosować odpowiednie leki, by naszej zdeterminowanej biologicznej

naturze pomóc działać normalnie i naturalnie. Niektóre działania naszej

biologicznej natury są niekiedy uzależnione od ludzkiej woli, w tym sensie,

że to my sami możemy pewnymi działaniami sterować albo nawet

przeszkodzić samemu działaniu. Możemy bowiem rozpocząć głodówkę lub

post, przyjmując tylko określone pokarmy. Mogę nawet kierować moim

oddechem i w rezultacie zmieniać rytm pracy serca; mogę zapanować lub nie

nad naturalnymi, seksualnymi popędami itp. Jest więc możliwość dowolnego

pokierowania niektórymi naszymi naturalnymi czynnościami biologicznymi

(zdeterminowanymi), których podjęcie w takich czy innych celach leży w

zasięgu ludzkich możliwości.

Człowiek jednak spełnia się – jako człowiek – w swych czynnościach

specyficznie osobowych, przysługujących tylko „ludzkiej naturze”, a

więc w intelektualnym poznaniu i używaniu rozumu (myśleniu), w swym

moralnym postępowaniu oraz rozmaitej działalności społecznej i twórczej.

Takie też działania wyznacza właściwy obszar życia ludzkiego. A na

tym właśnie – specyficznie ludzkim obszarze – nie spotykamy się z

naturalnymi determinacjami do jednoznacznie określonych działań. Tutaj

bowiem trzeba dokonywać wyboru zarówno celu, jak i środków realizacji

ludzkiego zamierzenia. Nie jestem bowiem zdeterminowany do tego, by obrać

taki zawód i taką pracę a nie inną; by pójść do teatru czy kina; by czytać tę

książkę czy oglądać telewizję; by studiować egiptologię czy filozofię itd. W tej

dziedzinie człowiek jest otwarty. Co jednak znaczy być „otwartym”,

„niezdeterminowanym”? Przede wszystkim zakłada to posiadanie przez

człowieka zdolności poznania rzeczywistości i możliwości wyboru –

chcenia czegoś, co jest uznane za dobro. Konkretnie „otwartość” ta przejawia

się w konieczności autodeterminacji do działania, co jest równoważne

możliwości podejmowania decyzji. Dlatego problematyka ludzkiej decyzji,

poprzez którą sami determinujemy siebie do działania raczej niż do

niedziałania i do działania tego właśnie a nie innego, może się stać podstawą

rozumienia samych źródeł powstawania prawa i jego obowiązywalności.

Skoro więc ludzka decyzja jest tym jednym koniecznym sposobem spełnienia

się człowieka, jako osoby wolnej, będącej podmiotem prawa, to należy

wyjaśnić ten właśnie moment źródłowy ludzkiego działania, jako działania

świadomego i dobrowolnego.

Każdy człowiek żyjąc, z konieczności także jakoś działa. Każde zaś

ludzkie działanie, aby było działaniem rzeczywistym, musi wypływać z

realnego źródła ludzkiego działania, źródła faktycznego i zdeterminowanego.

Skoro zaś sama natura nie zdeterminowała nas, to sam człowiek – będąc

otwarty na działanie lub niedziałanie, na działanie takie a nie inne – musi sam

w sobie dopełnić warunków koniecznych działania, konstytuując się wolnym,

samozdeterminowanym źródłem działania. Owo dopełnienie koniecznych

warunków zaistnienia działania przez samego człowieka może się dokonać

najpierw przy użyciu naszego poznania. Trzeba jakoś „widzieć” rzeczywistość

i do pewnego stopnia ją rozumieć, aby móc wybrać dla siebie odpowiednie

cele działania, a następnie dostosować proporcjonalne do celów środki. A

rozumienie rzeczywistości nie jest wszechstronne, dogłębne, ale raczej dość

powierzchowne i aspektywne; jest rozumieniem na miarę człowieka. Niemniej

jednak jest to realne rozumienie rzeczywistości jako rzeczywistości. Znaczy to,

że coś jest rzeczywiste i potrafimy je odróżnić od tego, co jest nierzeczywiste.

W języku filozoficznym wyrażone, znaczy to, że poznajemy byt jako istniejący

realnie, albowiem tylko dzięki temu, że coś (byt) naprawdę istnieje w sobie

jako podmiocie, może być uznane za rzeczywiste. Kontakt zatem z realnym

istnieniem bytu jest czymś pierwszym, co gwarantuje związanie z podstawami

realizmu. Dopiero na tle realnego istnienia świata, realnego istnienia bytu

można poznać jego treść, jego naturę (zawsze aspektywnie i wybiórczo!) i

wreszcie treści poznania zaczerpnięte z realnie istniejącej rzeczywistości.

Rozum ludzki – jedyny w świecie żywej przyrody – jest władny

rozpoznać rzeczywistość, jako samą w sobie istniejącą realnie, a dzięki temu –

władny dostrzec wszystko, co istnieje, jako właśnie „rzeczywistość”, jako

„byt”, jako „dobro” itd. Znaczy to, że każdy przedmiot istniejący realnie

jest czymś rzeczywistym, jest bytem, jest dobrem itd.

Struktura decyzji – normy postępowania

Staje zatem przed ludzkim rozumem świat rzeczywisty, świat realnie

istniejących natur działających; a wśród tych działających natur przede

wszystkim staje przed człowiekiem – jako przedmiot jego poznania – sam

człowiek, działający jako człowiek, czyli świadomie i dobrowolnie. Samo

jednak poznanie świata realnie istniejącego, chociaż jest warunkiem

koniecznym działania, nie jest jednak jeszcze warunkiem wystarczającym,

warunkiem dostatecznym. Poznanie bowiem tylko informuje mnie (do

pewnego stopnia), jaki jest świat. Aby zacząć działać, muszę

przyporządkować odpowiednio zastany i poznany przeze mnie świat memu

działaniu; muszę go dostrzec jako właśnie motyw mego działania. Jeśli

bowiem nie działałem, a następnie zaczynam swe działanie, to jest to jakaś

„racja”, dla której raczej działam, niż nie działam. Istnieje zatem coś, co mnie

„wytrąci” z bierności w stosunku do widzianego świata rzeczy i osób. Ten

właśnie motyw, wytrącający mnie z bierności w stosunku do działania,

nazywa się d o b r e m. Tym zaś jest jakiś realnie istniejący byt, który poznany

wzbudza moje „pożądanie” i zapala mnie „miłością pierwszą”, będącą

„dostosowaniem” mnie do realnego dobra, którym jest inna osoba lub jakaś

rzecz. A mogę widzieć różne rzeczy i różne dobra, które mnie pobudzają do

działania, zwłaszcza zaś do samego rozpoczęcia działania. Wizja owych

różnych dóbr, o ile one „pobudzają” do działania, wyraża się w postaci

formułowania sądów praktycznych: „czyń to teraz, tutaj, tak a tak”; „nie

czyń teraz”. Sądów tych może być duża liczba. W rzeczywistości

doświadczamy w sobie jakby nieustannie wyświetlania filmu sądów

praktycznych w stosunku do poznanego świata osób i rzeczy, jako realnie

istniejących, a przez to jako konkretnego dobra, które może mnie „wytrącić” z

bierności i stać się motywem realnego działania, niejako aktu „pierwszej

miłości” ku realnemu dobru. Aby więc zaistniało we mnie konkretne źródło

działania, muszę się sam zdeterminować do działania przez realny wybór

jednego sądu praktycznego spośród wielu, które mi się nieustannie pojawiają i

które rejestruję w sobie jako konkretne możliwości różnorodnego działania,

np. „zjedz obiad!”; „nie jedz dzisiaj obiadu!”; „siądź do jedzenia!”; „stój przy

jedzeniu!” itd. Często nawet nie zwracamy uwagi na ten „film” sądów

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: