Wolter-Powiastki Filozoficzne.pdf

WOLTER

Powiastki filozoficzne

przekł. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1984.

1a) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 10-11

"Z pierwszej księgi Zoroastra nauczył się [Zadig], że miłość własna jest to balon

wzdęty wiatrem, z którego, skoro go nakłuć, wylatują burze. Nie chełpił się zwłaszcza nigdy,

że gardzi kobietami i że ma je u swoich stóp. Był wspaniałomyślny; nie lękał się dobrze

czynić niewdzięcznikom, idąc w tym za nauką Zorostra: "Kiedy jesz, daj pojeść psom, choćby

cię miały pokąsać." Był tak mądry, jak tylko jest człeku możebne, starał się bowiem żyć z

mędrcami. Biegły w wiedzy dawnych Chaldejczyków, nie był nieświadom fizycznych zasad

natury o tyle, o ile je znano wówczas; z metafizyki zaś wiedział to, co ludzie wiedzieli we

wszystkich wiekach, to znaczy bardzo mało."

1b) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 14-15

" Nie ma piękniejszej doli - rzekł - nad życie filozofa czytającego w wielkiej księdze, którą

Bóg roztoczył naszym oczom. Prawdy, które odkrywa, należą do niego: karmi i kształci

duszę; żyje spokojny; nie lęka się świata (...).

Pełen tych myśli zagrzebał się na wsi nad Eufratem. Tam nie zajmował się

obliczaniem, ile cali wody przepływa w ciągu sekundy pod mostem ani czy ilość

deszczowych opadów jest o jedną kubiczną linię większa w miesiącu Myszy niż w miesiącu

Barana. Nie roił o tym, aby wyrabiać jedwab z pajęczyny ani porcelanę ze stłuczonych

butelek 1 , ale studiował własności zwierząt i roślin i nabył niebawem bystrości odsłaniającej

mu tysiączne różnice tam, gdzie inni widzą jednostajność."

1c) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 17

"Zadig zapragnął w filozofii i przyjaźni szukać pociechy po tych złośliwościach losu.

Posiadał on na przedmieściu Babilonu wykwintny dom, gdzie gromadził wszelkie sztuki i

uciechy godnie szlachetnie myślącego człowieka. Rano biblioteka jego otwarta była dla

uczonych; wieczorem ugaszczał przy swoim stole najlepsze towarzystwo; ale poznał

niebawem, jak niebezpiecznie jest przestawać z uczonymi. Wszczęła się dysputa nad prawem

Zoroastra, które zabraniało jadać gryfa.

Jak można zabraniać gryfa - mówili jedni - skoro to zwierzę nie istnieje?

Musi snadź istnieć - powiadali drudzy - skoro Zoroaster nie życzy sobie, aby go jadano.

Zadig chciał ich pogodzić powiadając:

1 Aluzja do fizyka i przyrodnika francuskiego René Antoine Ferchault de Réaumur, (1683-1757), który

zajmował się zagadnieniem produkcji jedwabiu z pajęczyn i wynalazł nieprzezroczyste szkło zwane porcelaną R

éaumura.

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

Jeśli istnieją gryfy, nie jedzmy ich; jeśli nie istnieją, tym bardziej nie będziemy ich jedli;

w ten sposób wszyscy będziemy posłuszni woli Zoroastra."

1d) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 23-24

Dziewczyna, bardzo bogata, obiecała swą rękę dwom magom i po jakimś czasie nauki,

pobieranej u obydwu zaszła w ciążę. Obaj chcieli ją zaślubić.

Wezmę za męża - rzekła - tego, za którego pośrednictwem zdołałam przydać państwu

obywatela.

To ja dokonałem tego zbożnego dzieła - rzekł jeden.

Mnie przypada ta chluba - rzekł drugi.

Dobrze więc! - odparła. - Uznam za ojca tego, który potrafi dziecku dać lepsze

wychowanie.

Urodziła syna. Obaj magowie chcieli go wychowywać. Wytoczono sprawę przed

Zadiga; kazał stawić ich obu.

Czego nauczysz swego wychowanka? - spytał pierwszego.

Nauczę go - rzekł doktor - ośmiu części retoryki, dialektyki, astrologii, demonomanii;

dalej, co to jest substancja i akcydens, concretum i abstractum 2 , monady i praistniejąca

harmonia.

Ja - odparł drugi - będę się starał uczynić go sprawiedliwym i godnym ludzkiej przyjaźni.

Zadig orzekł:

Czy jesteś ojcem, czy nie, ty zaślubisz matkę."

1e) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 24-25

"Zanoszono do dworu skargi na itymaduleta Medii, imieniem Iraks. Był to wielki pan,

nie najgorszy z natury, ale zepsuty próżnością i rozkoszą. Rzadko cierpiał, aby ktoś doń

mówił, a nigdy, aby mu się sprzeciwiał. Paw nie jest bardziej próżny, gołąb bardziej lubieżny,

żółw bardziej leniwy od niego; żył jedynie fałszywą chlubą i fałszywymi rozkoszami. Zadig

postanowił go poprawić. Posłał mu, imieniem króla, kapelmistrza z tuzinem śpiewaków i

dwoma tuzinami grajków, marszałka dworu z sześcioma kucharzami i czterema

szambelanami, z poleceniem, aby go nie opuszczali na krok. Rozkaz króla określał ściśle

porządek etykiety, jaka miano zachować; a oto jej obraz:

Pierwszego dnia, gdy pogrążony w rozkoszach Iraks się obudził, wszedł kapelmistrz

na czele śpiewaków i grajków. Wykonano kantatę, która trwała dwie godziny, co trzy minuty

zaś powtarzała się następująca przyśpiewka:

Cóż za wdzięk, co za prezencja!

Ileż uroków posiada!

Ach, jak jego ekscelencja

Musi być ze siebie rada!

Po kantacie szambelan wygłaszał przemowę trwającą trzy kwadranse, w której

wychwalał go pilnie za wszystkie zalety, których mu właśnie zbywało. Następnie, przy

dźwięku instrumentów, prowadzono Iraksa do stołu. Obiad trwał trzy godziny. Z chwilą gdy

otwierał usta, aby przemówić, pierwszy szambelan oznajmiał:

Będzie miał słuszność.

Ledwie wymówił słowo, drugi szambelan wołał:

Ma słuszność.

2 Terminy filozofii scholastycznej, nie całkiem jeszcze usunięte w połowie XVII w. z nauczania.

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

Dwaj inni szambelanowie wybuchali głośnym śmiechem przy dowcipach, które Iraks

powiedział lub zamierzał powiedzieć. Po obiedzie powtórzono kantatę.

Pierwszy dzień wydał się Iraksowi rozkoszny; rozumiał, że król królów uczcił go

wreszcie wedle zasługi. Drugi wydał mu się mniej przyjemny, trzecie nużący, czwarty nie do

zniesienia, piąty był męką; wreszcie znękany ciągłym słuchaniem śpiewu:

Ach, jak jego ekscelencja

Musi być ze siebie rada!

ciągłym powtarzaniem, że ma słuszność, i oracją, jaką go raczono co dzień o tej samej porze,

napisał do króla błagając, żeby raczył odwołać szambelanów, grajków, ochmistrzów;

przyrzekł być odtąd mniej próżny i nadęty; mniej dawał sobie kadzić, żył z mniejszą pompą, a

był szczęśliwy, ile że, jak powiada Sadder 3 , ciągła przyjemność przestaje być przyjemnością."

1f) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 36-37

"Odkrywał [Zadig] w swoim panu [Setoku] naturalną skłonność do dobrego, wiele

prawości i rozsądku. Trapił się widząc, że ubóstwia armię niebieską, to znaczy słońce, księżyc

i gwiazdy, wedle dawnego zwyczaju arabii. Zagadywał go niekiedy w tym duchu z wielką

ostrożnością. Wreszcie rzekł wprost, że to są ciała takie jak inne, które nie więcej zasługują

na hołd niż drzewo i skała.

Ale - powiada Setok - to są wiekuiste istoty, z których ciągniemy wszelakie korzyści;

ożywiają przyrodę, miarkują pory roku, są zresztą tak daleko od nas, że niepodobna ich

nie czcić.

Więcej doświadczasz korzyści - odparł Zadig - od Morza Czerwonego, które niesie twoje

towary do Indii. Czemu nie miałoby ono być równie dawne jak gwiazdy? A jeżeli

ubóstwiasz to, co jest daleko od ciebie, powinieneś ubóstwiać ziemię Gangarydów 4 , która

jest na krańcu świata.

Nie - odparł Setok - gwiazdy są zbyt błyszczące, abym mógł ich nie ubóstwiać.

Wieczorem Zadig zapalił mnogość pochodni w namiocie, gdzie miał wieczerzać z

Setokiem; gdy ten się zjawił, rzucił się na kolana przed zapalonym łuczywem i rzekł:

O wiekuiste i błyszczące światła, bądź mi zawsze łaskawe.

Wymówiwszy te słowa usiadł do stołu nie patrząc na Setoka.

Co ty robisz? - spytał Setok zdumiony.

To samo,, co ty - odparł Zadig - ubóstwiam te świece, zaniedbuję zaś mojego i ich pana.

Setok zrozumiał głęboki sens w przenośni. Mądrość niewolnika weszła do jego duszy;

nie kadził odtąd rzeczom stworzonym, lecz ubóstwiał Wiekuista Istotę, która je uczyniła."

1g) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 52

"(...) "Jak to - rzekł Zadig do siebie - istnieją tedy ludzie równie nieszczęśliwi jak ja?"

Wraz z tą refleksją zrodziła się chęć ocalenia życia rybakowi. Podbiega, chwyta go za rękę,

wypytuje go serdecznie, ze współczuciem. Twierdzą, że człowiek mniej jest nieszczęśliwy,

kiedy nie jest nieszczęśliwy sam. Wedle Zoroastra źródłem tego nie jest złośliwość, ale

wrodzona potrzeba. Coś ciągnie wówczas człowieka ku nieszczęśliwemu, czuje w nim

bliźniego. Radość szczęśliwego byłaby dlań zniewagą, ale dwaj biedacy są niby dwie wątłe

krzewiny, które opierając się o siebie wzajem łacniej stawiają opór burzy."

3 Wyciąg z Zendawesty.

4 Hindusów.

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

1h) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 58-59

Zadig kazał się oznajmić Ogulowi i tak przemówił:

Niechaj nieśmiertelne zdrowie zstąpi z nieba, aby mieć pieczę o wszystkie dni twoje!

Jestem lekarz; przybyłem tu na wieść o twojej chorobie i przyniosłem ci bazyliszka

gotowanego w wodzie różanej. Nie znaczy to, abym się ubiegał o zaszczyt twej ręki.

Proszę cię tylko o wolność dla młodej Babilonki, która jest w domu twoim od kilku dni.

Godzę się zostać w niewoli w jej miejsce, jeśli nie będę miał szczęścia uleczyć

wspaniałego Ogula.

Ogul zgodził się. Astarte odjechała do Babilonu ze sługa Zadiga, przyrzekając

natychmiast wysłać gońca z wiadomościami. POżegnanie ich było równie czułe jak wprzód

poznanie. Chwila spotkania i chwila rozłąki to dwie największe epoki w życiu, powiada

księga Zend. Zadig kochał królowę tak, jak jej przysięgał, królowa zaś kochała Zadiga więcej,

niż mówiła.

Tymczasem Zadig przemówił do Ogula w te słowa:

Panie, mego bazyliszka nie jada się, cała jego moc musi wejść w ciebie przez pory.

Włożyłem go do małego bukłaczka szczelnie nadętego i obleczonego cienką skórką; otóż

ty, panie, zechciej rzucać mi ten bukłaczek z całej siły, ja zaś będę ci go odrzucał. Po

kilku dniach tego ćwiczenia ujrzysz, co potrafi moja sztuka.

Pierwszego dnia Ogul zasapał się mocno; myślał, że zginie ze zmęczenia. Drugiego

czuł się mniej znużony i spał lepiej. W ciągu tygodnia odzyskał siły, zdrowie, lekkość i

wesołość swoich najpiękniejszych lat.

Grałeś w piłkę i byłeś wstrzemięźliwy - rzekła Zadig - dowiesz się, że nie ma na świecie

bazyliszka, ale ze zawsze można zachować zdrowie przy umiarkowanym życiu i

ćwiczeniu; chcieć zaś pogodzić zdrowie i obżarstwo to sztuka równie chimeryczna jak

astrologia, kamień filozoficzny i teologia magów."

1i) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 64-65

"Przybyli [pustelnik i Zadig] wieczór do domu zbudowanego wdzięcznie, lecz z

prosta, gdzie nic nie trąciło rozrzutnością ani skąpstwem. Pan domu był to filozof; z dala od

świata w spokoju ducha uprawiał mądrość i cnotę, a mimo to nie znał, co nuda. Sam, wedle

własnego pomysłu, zbudował to ustronie, w którym przyjmował cudzoziemców dostatnio, ale

bez cienia próżności i pokazu. Wyszedł naprzeciw podróżnych i przede wszystkim dał im

spocząć w wygodnym mieszkaniu. W jakiś czas potem zjawił się, aby ich osobiście zaprosić

na schludny i smaczny posiłek, podczas którego gwarzył, roztropnie i z umiarkowaniem, o

ostatnich zajściach w Babilonie. Zdawał się szczerze przywiązany do królowej i pragnął

gorąco, aby Zadig zjawił się w szrankach, by walczyć o koronę;

Ale ludzie - dodał - niewarci są mieć króla takiego jak Zadig.

Zadig zapłonił się; uczuł, że odnawiają się jego rany. Zgodzili się w rozmowie, że

sprawy tego świata nie zawsze idą zgodnie z pojęciem najroztropniejszych. Pustelnik

utrzymywał wciąż, że drogi Opatrzności są nam tajne i że ludzie błądzą sądząc o całości, z

której znają ledwie nieskończoną drobną cząstkę.

Rozmowa zeszła na namiętności.

Ach, jakże są zgubne! - rzekł Zadig.

To wiatry, które wzdymają żagle okrętu - odparł pustelnik - topią go nieraz, ale bez nich

nie mógłby płynąć. Żółć czyni człowieka złośliwym i chorym, ale bez żółci człowiek nie

mógłby żyć. Wszystko w świecie jest niebezpieczne i wszystko jest potrzebne.

Wspomniano o rozkoszy; pustelnik dowiódł, że to jest dar Boga:

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

Człowiek - powiadał - niezdolny jest począć w sobie wrażenia ani myśli; przyjmuje

wszystko; cierpienia i rozkosz przychodzą z zewnątrz, jak jego istnienie.

Zadig zdziwił się, iż człowiek popełniający rzeczy opaczne może mieć tak zdrowe

poglądy. Wreszcie po równie pouczającej jak przyjemnej pogawędce gospodarz odprowadził

podróżnych do ich pokojów błogosławiąc niebo, że mu zesłało tak światłych i cnotliwych

ludzi. Ofiarował im swoją sakiewkę w sposób równie prosty jak szlachetny, tak że nie sposób

było się urazić. Pustelnik nie przyjął daru, a zarazem pożegnał się z gospodarzem mając

zamiar przed świtem jeszcze puścić się do Babilonu. Pożegnanie było tkliwe; Zadig

zwłaszcza uczuł szczery szacunek i sympatię dla tak godnego człowieka."

1j) Zadig czyli los. Powieść wschodnia (1748), s. 66-67

" (...) - rzekł Zadig - konieczne tedy jest, aby istniały zbrodnie i nieszczęścia i aby te

nieszczęścia spadały na zacnych ludzi?

Źli - odparł Jefrad - są zawsze nieszczęśliwi: służą na to, aby doświadczać małą liczbę

sprawiedliwych będących na ziemi; nie ma zaś złego, z którego by się nie rodziło dobro.

Ale - rzekł Zadig - gdyby istniało tylko dobro, a zło wcale?

Wówczas - odparł Jefrad - ziemia ta byłaby inną ziemią; związek wydarzeń byłby innym

porządkiem mądrości, a porządek ten, który byłby doskonały, istnieje jedynie w

wiekuistym mieszkaniu Najwyższej Istoty, do której zło nie może się zbliżyć. Istota ta

stworzyła miliony światów, z których żaden nie może być podobny drugiemu. Ta

olbrzymia rozmaitość jest właściwością Jej potęgi. Nie ma dwóch listków na ziemi ani

dwóch światów w nieskończonych przestworzach nieba, które by były podobne do siebie.

Wszystko, co widzisz na tym atomie, na którymś się urodził, miało się spełnić w swoim

miejscu i w oznaczonym czasie, wedle nieodmiennych wyroków tego, który ogarnia

wszystko. Ludzie myślą, że to dziecię, które zginęło właśnie, wpadło do wody

przypadkiem, i że takim samym przypadkiem dom spłonął: ale nie ma w świecie

przypadku; wszystko jest próba albo karą, albo nagrodą, albo przewidywaniem.

Przypomnij sobie owego rybaka, który mniemał, że jest najnieszczęśliwszy z ludzi.

Ormuzd zesłał go na twoją drogę, aby odmienić jego los. Nikły śmiertelniku, przestań się

spierać z tym, coś winien ubóstwiać."

2a) Kandyd czyli optymizm. Dzieło przełożone z niemieckiego rękopisu doktora Ralfa z

przyczynkami znalezionymi w kieszeni tegoż doktora zmarłego w Minden, roku

Pańskiego 1759, s. 92

"Pangloss wykładał tajniki metafizyki-teologo-kosmolo-nigologii. Dowodził wprost

cudownie, że nie ma skutku bez przyczyny i że na tym najlepszym z możliwych światów

zamek jego wysokości pana barona jest najpiękniejszym z zamków, pani baronowa zaś

najlepsza z możliwych ksztelanek.

Dowiedzione jest - powiadał - że nic nie może być inaczej; ponieważ wszystko istnieje

dla jakiegoś celu, wszystko z konieczności musi istnieć dla najlepszego celu. Zważcie dobrze,

iż nosy są stworzone do okularów; dlatego mamy okulary. Nogi są wyraźnie stworzone po to,

aby były obute; dlatego mamy obuwie. Kamienie są na to, aby je ciosano i budowano z nich

zamki; dlatego jego dostojność pan baron ma bardzo piękny zamek: największy baron w

okolicy musi mieć najlepsze mieszkanie. Świnie są na to, aby je zjadać; dlatego mamy

wieprzowinę przez cały rok. Z tego wynika, iż ci, którzy twierdzili, że wszystko jest dobre,

powiedzieli głupstwo; trzeba było rzec, że wszystko jest najlepsze."

PDF created with pdfFactory trial version www.pdffactory.com

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: