Sartre, Barthes, Blanchot, Foucault.pdf

_____________________________________________________________________

Marek Kwiek

Dylematy tożsamości. Wokół autowizerunku filozofa w powojennej myśli

francuskiej.

Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM, 1999

_____________________________________________________________________

Rozdział 4

Wokół zaangażowania. Od wspólnoty do tekstu i dalej:

Sartre, Barthes, Blanchot, Foucault .

„Umiłowanie mądrości” a polityka

Ach, gdyby rządzili – filozofowie... „Wszystko byłoby inaczej”, powiada

Platon ustami Sokratesa do Glaukona w V księdze Państwa. 1 Nie jest to ani mała

rzecz, ani łatwa. „Choć możliwa”. Filozof i polityk, z jednej strony „wpływ

polityczny”, a z drugiej „umiłowanie mądrości”, o których wspomina Platon. Zawsze

kusząca strona filozofowania, dzierżenie rządu, a już na pewno dzierżenie rządu dusz.

Bo przecież zło nie ustanie – „pokąd to się w jedno nie zleje”... A więc albo król

filozofem, albo filozof królem; albo doradzanie księciu (tyranowi), albo bycie samemu

księciem (tyranem). Motyw iluzorycznej wiary w pożytki płynące z ufilozoficznienia

władcy przewija się przez całą historię filozofii. Pomysł Sokratesa (a raczej samego

Platona, bo nie jest on tu przecież wyrazicielem nauk sokratejskich) brzmi, jak sam

przyznaje, „bardzo opacznie i niewiarygodnie”. Właściwie opatrzony jest tyloma

zastrzeżeniami z jego strony, iż wprost trudno uwierzyć, iż brany był poważnie. „Fala

1 Platon, Państwo, tłum. W. Witwicki, tom I, s. 281-282. A przypomnijmy tu o zasadniczej różnicy

między tym, co Platońskie i tym, co Sokratejskie. Powiada Hannah Arendt w Myśleniu : „Trudność

polega na tym, że Platon posługiwał się Sokratesem jako filozofem nie tylko we wczesnych i wyraźnie

Wokół zaangażowania. Od wspólnoty do tekstu i dalej

135

śmiechu” Sokratesa zalewa, grozi mu „utrata ludzkiego mniemania”, z drugiej strony

potrzebna jest do wypowiedzenia tej prawdy, zwyczajnie i po prostu – odwaga;

odwaga powiedzenia – „że oni powinni rządzić”. Bo przecież dwa są rodzaje ludzi na

świecie w tej odważnej typologii: a więc ci, którzy są w kontakcie z filozofią i

„powinni przewodzić w państwie” i cała reszta, wszyscy inni, którym ten kontakt nie

jest dany, a którzy, mówiąc słowami Sokratesa, „powinni tylko iść za tym, który

prowadzi”. Społeczeństwo: filozof i ci, którzy za nim idą (albo – czasami – którzy

skazują go na śmierć). Samemu Sokratesowi trudno było w przywoływanym

Platońskim dialogu uwierzyć w to, co mówił Glaukonowi, swemu rozmówcy. I

bardziej rzecz się pewnie zasadzała na śmiechu, i pośmiewisku, niż odwadze, chyba,

że na odwadze śmieszności.

Z czasem jednak motyw ten stawał się coraz bardziej możliwy do

zaaprobowania. Gdy filozofia przestała być „ćwiczeniem duchowym” antycznej

Grecji, stała się konceptualną służką teologii (bo aspekt praktyczny odstąpić jej

przyszło chrześcijańskiej mistyce – jak chce Pierre Hado t 2 ) , a wreszcie ponownie

usamodzielniła się, to do swojej pierwotnej, greckiej praktyczności już nie wróciła.

Przypomniała sobie natomiast, iż może być spowinowacona z polityką i władzą.

Zaczęła myśleć o losie Zachodu, przeznaczeniu Niemiec czy przyszłości Francji – o

urządzaniu świata już nie tylko w utopijnych traktatach, lecz tu i teraz. Rewolucja

Francuska uchodziła w Niemczech za twór i produkt filozofii – Kant, a zwłaszcza

Hegel pisali wiele o „mizerii” życia niemieckiego, gdzie filozofia jest teorią, podczas

gdy u sąsiadów zmienia się porządek świata i pada ancien régime . Wiara w potęgę

filozofii od czasów niemieckiego idealizmu rosła nieprzerwanie, kulminując bodaj u

późnego Husserla z Kryzysu w Niemczech, a u Kojève'a ze Wprowadzenia do czytania

Hegla we Francji. Uwierzył w swoje posłannictwo w historii (Uniwersytetu? narodu

niemieckiego? Europy? świata?) Martin Heidegger. Uwierzył i długo nie mógł

zapomnieć. W jedno miały się zlać Platoński wpływ polityczny i umiłowanie

mądrości”.

'sokratejskich' dialogach, lecz również później, gdy kazał mu wypowiadać koncepcje jawnie anty-

Sokratejskie”, tłum. H. Buczyńska-Garewicz, Warszawa: Czytelnik, 1991, s. 232.

Wokół zaangażowania. Od wspólnoty do tekstu i dalej

136

Ci, którzy kochają mądrość (filozofowie, a potem mędrcy 3 ) i ci, którzy kochają

władzę zawsze wywierali na siebie nawzajem mesmeryczny wpływ. Drogi filozofa i

Miasta, filozofa i władcy, drogi prawdy i polityki krzyżowały się zawsze, chociaż z

różnym skutkiem. Znamy z historii głośne alianse, komentowane poprzez wieki, brane

albo – częściej – ku przestrodze albo – o wiele rzadziej – jako godny naśladowania

wzór dla przyszłych pokoleń: Platon i Dionizjos z Syrakuz, Arystoteles (bogatszy już

o platońskie doświadczenie – koniec epopei na targu niewolników) i Aleksander

Wielki, Hegel i Napoleon (choćby w wersji Kojève’a), a później Fryderyk Pruski (w

wersji Poppera i jako jego nowozelandzki „wkład w wojnę”), wreszcie Heidegger i

nazizm oraz Lukács i stalinizm. Różne to były alianse, o różnym stopniu

intensywności, przekonania czy wiary, płynące z odmiennych motywacji – od

naiwności, szlachetnych porywów ducha, serca i umysłu, przez przyzwolenie na zło i

wybór zła mniejszego, po chłodną kalkulację filozoficzną i polityczną. Każdy z

przywoływanych tu przypadków wymagałby odrębnej analizy i specyficznej dla siebie

refleksji, bo przecież radykalnie czego innego pragnął w różnych okresach życia i

filozofowania Hegel, czego innego Heidegger, a jeszcze inne motywy kierowały

Lukácsem. 4 Nie chciałbym sprawiać wrażenia, iż nie dostrzegam wręcz przepaści

dzielących wspomniane tu alianse filozofów z władzą (słowa „alians” używam tu

celowo w nieco wieloznacznym i niedookreślonym sensie). Różni to byli filozofowie i

różne to były władze: chyba trudno porównywać ze sobą którykolwiek z dwóch

przypadków – niesprowadzalny jest do siebie stosunek Platona i Arystotelesa do

2 Pierre Hadot, Filozofia jako ćwiczenie duchowe , tłum. P. Domański, Warszawa: IFiS PAN, 1992, s.

53-54.

3 Zob. wykład Alexandre'a Kojève'a z 1938-1939 o philosophie et sagesse z Introduction à la lecture

de Hegel : to Hegel miał być pierwszym Mędrcem, a nie Filozofem, człowiekiem, w którego wcieliła

się wiedza absolutna. Przyznanie się do tego wymagało od niego „niesłychanej śmiałości” (Paris:

Gallimard, 1947, s. 272). Les philosophes ne m'intéressent pas, je cherche des sage... Filozofowie

mnie nie interesują, szukam mędrca, powie Kojève...

4 Zob. Tom Rockmore, Heidegger and French Philosophy, London: Routledge, 1995, s. 148-149,

który kategorycznie odrzuca możliwość zestawiania ze sobą politycznych uwikłań obydwu filozofów,

motywując to m.in. faktem, iż Lukács przeprowadził krytykę stalinizmu i nie ukrywał ani natury, ani

zakresu swojego zaangażowania, czego o Heideggerze powiedzieć nie można (co pokazuje chociażby

Hugo Ott w chyba najlepszej istniejącej biografii politycznej Heideggera, Martin Heidegger. W drodze

ku biografii , przeł. J. Sidorek, Warszawa: Volumen, 1997).

Wokół zaangażowania. Od wspólnoty do tekstu i dalej

137

władzy 5 , podobnie jak (na pierwszy rzut oka) najbliższe w czasie sobie i nam

przypadki Heideggera i Lukácsa. 6 Jedyne, co na tym wstępnym etapie rozważań

pragniemy pokazać, to fakt, iż nawet najwięksi filozofowie (może wręcz należałoby

powiedzieć: zwłaszcza najwięksi?) wchodzili bądź byli wciągani w skomplikowane

relacje z władzą, niezależnie od tego, czy myślimy o antycznej Grecji, Niemczech

romantycznych czy okresu międzywojennego. Jestem przekonany, iż styk prawdy i

polityki, filozofii i władzy, pytanie o „duchową” czy „intelektualną” rewolucję, o styk

myślenia i działania, o „ogrody Epikura” z jednej, a „propagandę” polityczną i

filozoficzną z drugiej strony (by odwołać się do debaty Leo Straussa i Alexandra

Kojève'a 7 ) , o „mikrofizykę” władzy przeciwstawioną jej tradycyjnemu,

marksistowskiemu ujęciu etc., należy dzisiaj – tak, jak było niemal zawsze – do

najpoważniejszych jąder krystalizacji myśli, i to zarówno myśli o przeszłości, jak i,

przede wszystkim, myśli o teraźniejszości i przyszłości.

Filozofia, polityka – tekst, wspólnota

Sposób myślenia o filozofii i polityce nieodmiennie wiąże się z tym, jak ujmujemy

miejsce filozofa w społeczeństwie – jaką udzielamy odpowiedź na pytanie o rolę,

powiedzmy w tym miejscu najogólniej, pisarza w kulturze. Warto by przemyśleć i

odnieść do siebie nawzajem trzy odrębne chociaż skoligacone ze sobą kategorie:

filozof, intelektualista, pisarz. Póki co, myślmy jednak o „pisaniu” w najszerszym

sensie po to, aby móc spróbować prześledzić i naszkicować meandry przypisywanych

mu przez innych (i przez niego samego) wyborów i obligacji, postanowień i

oczekiwań. Istnieje pewien wspólny etos w myśleniu francuskim od końca XIX wieku

5 O czym przypomina Hannah Arendt w doskonałym tekście Prawda i polityka z tomu Między czasem

minionym a przyszłym , Warszawa: Aletheia, 1994, odsyłając do stwierdzeń Arystotelesa z VI księgi

Etyki Nikomachejskiej.

6 Powiada Stefan Morawski w głośnym tekście Z dziejów samookaleczonego umysłu : „Lukács (...)

rozumował tu [w Zniszczeniu rozumu ] wedle strychulca politycznego i to w ekstremalnej wersji. 'Kto

nie jest z nami, ten jest przeciwko nam' – oto wykładnia jego stanowiska”, „Literatura na Świecie”,

6/1985, s. 284.

Wokół zaangażowania. Od wspólnoty do tekstu i dalej

138

po nasze, ponowoczesne czasy. To francuski cień pada dzisiaj na filozofa i

intelektualistę 8 , to tam cieszyli się oni jeszcze do niedawna najwyższym poważaniem,

bowiem ich miejsce wpisane było w struktury społeczne i dysponowało specyficzną

kulturową otoczką od czasów les philosphes .

Powiedzmy zatem na początek tak: pragniemy prześledzić tu dwa znajome

motywy, które ścierają się ze sobą od ponad stu lat, pokazać ich stałą obecność i

niezmienną opozycyjność na kilku przykładach. Jeden to motyw wspólnotowy, a drugi

tekstualny, pokazywane już w poprzednich rozdziałach, nie bez pewnych analogii i

paraleli w stosunku do Rortowskiej pary solidarności i autokreacji, bowiem pisarze

kierujący się pierwszym myślą głównie o „wspólnocie” i „społeczeństwie” (nie

wikłając w to opozycji Tönniesa), kierujący się drugim – o ”tekście”. 9 Nie jest to

jednak tradycyjna opozycja poznawania świata i wyrażania siebie, opozycja poznania i

ekspresji. Marksowska opozycja z głośnej, jedenastej tezy o Feuerbachu pozostaje

zamknięta w ramach świata – nie ”interpretować”, a „zmieniać”, brzmi nakaz.

Opozycja, o którą mi tu chodzi 10 oprócz świata bierze pod uwagę również tekst. I w

takiej postaci utrzymuje się przez Jean-Paul Sartre'a z „poezją” i „literaturą

zaangażowaną”, Rolanda Barthes'a z „pisarzami” i „piszącymi”, Hegla we

7 „Podejście epikurejskie” (Leo Straussa), ściśle wyizolowane życie filozofa, który jest „poza

światem”, uprawia czystą teorię bez żadnego związku z „działaniem” jest wedle Kojève'a

„fundamentalnie błędne” ( Tyranny and Wisdom , op . cit ., s. 150).

8 Zob. Marek Kwiek, Rorty i Lyotard. W labiryntach postmoderny , Poznań: Wyd. IF UAM, 1994 oraz

Włóczęgostwo filozoficzne. Esej o Zygmuncie Baumanie w tomie Trudna ponowoczesność. Rozmowy z

Zygmuntem Baumanem pod red. Anny Zeidler-Janiszewskiej, Poznań: Wyd. Fundacji Humaniora,

1995.

9 Zob. zwłaszcza moją książkę Rorty’s Elective Affinities.The New Pragmatism and Postmodern

Thought , Poznań: Wyd. IF UAM, 1996.

10 A którą można prześledzić wstecz na przykład do Zoli i Flauberta i którą można wyczytać choćby

w takim stwierdzeniu Sartre'a: „Pisarz jest w swojej epoce w sytuacji; każde jego słowo napotyka na

oddźwięk. I każde milczenie również. Obciążam Flauberta i Goncourtów odpowiedzialnością za

represję, jaka nastąpiła po upadku Komuny, ponieważ nie napisali ani wiersza, by jej przeszkodzić.

Ktoś może powiedzieć, że nie było to ich sprawą. A czy proces Calasa był sprawą Woltera? Czy

skazanie Dreyfusa było sprawą Zoli? Czy administrowanie Kongiem było sprawą Gide'a?”,

Prezentacja „Temps Modernes” , [w:] Czym jest literatura?, Warszawa: PIW, 1968, s. 139.

Być może nie będzie nie na miejscu przywołanie tu dramatycznego, poetyckiego oskarżenia

Cycerona wytoczonego przez Zbigniewa Herberta: „Wspaniały stylista – mówią wszyscy. Nikt już

dzisiaj takich długich zdań nie pisze. I co za erudycja. W kamieniu nawet umie czytać. Tylko nigdy nie

domyśli się, że żyłki marmuru w termach Dioklecjana to są pęknięte naczynia krwionośne niewolników

w kamieniołomach ”, „Klasyk” z tomu „Hermes, pies i gwiazda” w Wiersze zebrane , Warszawa:

Czytelnik, 1971.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: