O Tolerancji.pdf

Leszek Kołakowski- O tolerancji

Słowo 'tolerancja' i zalecenie tolerancji są, jak wiemy, nadzwyczaj

popularne; ale tak się dzieje przeważnie ze słowami często używanymi, że

używane są niedbale, nieostrożnie i do celów najrozmaitszych, tak że

czasem nie wiadomo wkońcu, o co w nich chodzi.

Chociaż samo słowo było obecne w starożytnej łacinie, tolerancja stała się

społecznym problemem w Europie w szestastym wieku w wyniku

podziałów i walk religijnych. Tolerancja to było po prostu

nieprześladowanie innych za religijne przekonania i praktyki.

Szermierzom tolerancji chodziło więc o reformę prawa, o to, by państwo

nie chroniło mieczem panującej religii. Wezwania do tolerancji w tym

sensie były liczne i mnożyły się, ale obok różnych edyktów

zapewniających tolerancję w różnych krajach, znamy także odwoływanie

tychże edyktów, nawroty prześladowań, żądania kar dla heretyków i

innowierców; mimo niezliczonych okropności, jakie znamy z dziejów

walk religijnych, wolno w sumie powiedzieć, że w krajach nominalnie

chrześcijańskich walka o tolerancję w tym prawnym znaczeniu została

wygrana; wiadomo natomiast, że agresywne i nietolerancyjne prądy w

Islamie są bardzo mocne. Ustój tolerancyjny to po prostu ustrój, który

obywatelom państwa nie narzuca niczego w sprawach religijnych. Że

państwo ma powstrzymać się w tych sprawach od przymusu, jest to zasada

na tyle uznana, że werbalnie była przyjęta nawet w europejskich

państwach komunistycznych, włączając te, gdzie Kościoły, kapłani i

ludzie wierzący znosili najgorsze represje.

Wszystko to wydaje się proste i nawet mało sporne dzisiaj, ale

komplikacje nasuwają się przy bliższym wejrzeniu. Żeby zasada tolerancji

w tym sensie była przyjęta i funkcjonowała, potrzebne były nie tylko akty

prawne, ale również warunki kulturalne, których nie produkuje się na

zamówienie. Chrześcijańscy orędownicy tolerancji w szesnastym i

siedemnastym wieku tłumaczyli, że nie powinniśmy się wyrzynać

wzajemnie z powodu różnic w naszych opiniach na temat Trójcy Świętej,

sakramentu Eucharystii, lub predystynacji, albowiem, mówili, Pan Bóg nie

będzie nas pytał na Sądzie Ostatecznym o nasze poglądy teologiczne,

poprawne czy mylne, ale o to, czyśmy w życiu strali się przestrzegać

przykazań Ewangelii. Zakładano się więc, a nieraz i wprost mówiono, że

wszystkie różnice dogmatyczne między Kościołami, wyznaniami czy

sektami są nieważne, bez znaczenia. Stąd jednak łatwo było dojść do

wniosku, że żadnen z tych Kościołów czy wyznań nie właściwie racji bytu

jako osobne ciało, bo różnice między nimi są rzeczą obojętną; trudno

jednak było przekonać do tego Kościoły ( wszystko to było oczywiste, w

ramach kultury chrześcijańskiej i nawet a stosunkowo bardzo

tolerancyjnych krajach, jak Holandia siedemnastowieczna, nie tolerowano

jednak otwartego ateizmu). Tym samym w ideę tolerancji wkradł się nowy

sens, mianowicie obojetności, Co innego jednak- kulturalnie i

psychologicznie- powiedzieć: „ lepiej znosić nawet wielkie błędy, niż

prowokować wojny religijne”, a co innego: „ trzeba tolerować

najróżniejsze opinie teologiczne, bo wszystko to są sprawy obojętne”.

Co innego, gdy mówię komuś: „ głosisz poglady okropne, błędne i

szkodliwe, ale nie będę ci ucinał głowy i zostawię sprawe Panu Bogu”, a

co innego, gdy mówię: „ gadaj sobie co chcesz o religii, to nie ma żadnego

znaczenia”.

Mówimy jednak o tolerancji, odnosząc to słowo nie tylko do ustanowień

prawnych w sprawach religijnych, ale i do postaw ludzich, do naszego

własnego zachowania, do obyczajowości. W pierwotnym sensie jestem

tolerancyjny, jeśli nie prześladuje, nie żądam prześladowań i nie

zachowuję się agresywnie w stosunku do czegoś, czego wyraznie nie

lubię, nie aprobuję, co mnie razi albo budzi niechęć czy odrazę. W nieco

podobnym sensie używamy tego słowa w medycynie i w technice:

lekarstwa szkodzą, ale mówimy o tolerancji na lek, jeśli organizm go w

pewnych granicach toleruje, tj. znosi bez szkód poważniejszych. We

Francji 'domami tolerancji' nazywało się kiedyś burdele, a nazwa

podsuwała sugestię, że jest to urządzenie niedobre, ale które jednak lepiej

jest, z rozmaitych powodów, tolerować.

Zauważamy jednakowoż, że często żada się tolerancji w sensie

obojętności, braku jakiegokolwiek stanowiska czy opinii, a nieraz nawet

aprobaty, dla wszystkiego, co zdarza się nam w ludziach i poglądach

widzieć. To zaś całkiem co innego znaczy. Żądanie tolerancji w tym

znaczeniu jest częścią naszej kultury hedonistycznej, w której nic

naprawdę, nie ma dla nas znaczenia; jest to filozofia życia bez żadnej

odpowiedzialności i żadnych przekonań. Wzmacniają te tendencje różne

mody fiilozoficzne, które uczą nas, że prawdy w sensie właściwym nie

ma; gdy więc się upieram przy swoich przekonaniach, choćby bez żadnej

agresywności, to już tym samym przeciwko tolerancji grzeszę.

Jest to jednak szkodliwy nonsens; pogarda dla prawdy niszczy naszą

cywilizację nie mniej aniżeli fanatyzm prawdy. Zobojetniała większość

oczyszcza pole dla fanatyków, których zawsze dość się znajdzie. Nasza

cywilizacja upowszechnia poczucie, że wszystko powinno być zabawą, jak

nią jest, w rzeczy samej, to w dziecinych filozofiach tak zwanej ' nowej

ery', których treść nie da się w ogóle określić, bo to znaczy wszystko,

cokoliwek kto chce.

Ale mam prawo upierać się stanowczo przy swoich przekonaniach. Oto

przykład: w cywilizowanych krajach uprawianie homoseksualizmu nie jest

karane (jeśli, oczywiście, chodzi o ludzi dorosłych i jeśli nie ma gwałtu).

Kościół uważa praktyki homoseksualne za moralnie niedozwolone,

odwołując się do Starego i Nowego Testamentu, własnej tradycji i własnej

teologicznej interpretacji seksualności. Otóż, gdyby kościół chciał

powrócić do prawnego zakazu homoseksualizmu, mogółby być oskarżony

o karygodną nietolerancję. Ale organizacje homoseksualistów żądają, żeby

Kościół swoje nauczanie odwołał, a to jest przejaw karygodnej

nietolerancji w drugą stronę. W Anglii były przypadki demonstracji i

ataków na kościoły w tej sprawie. Któż jest więc nietolerancyjny? Jeśli

niektórzy homoseksualiści twierdzą, że Kościół błądzi, mogą z niego

wystąpić, nic im nie grozi; ale gdy chcą własne opinie hałaśliwie i

agresywnie Kościołowi narzucać, nie bronią tolerancji, lecz nietolerancję

propagują. Tolerancja jest skuteczna, gdy jest obustronna.

Powiadamy nieraz, że wolno karać za czyny, nie za opinię. Kłopot w tym,

że granica między nimi nie jest wyrazna. W różnych krajach karanie jest,

na przykład, podżeganie do nienawiści rasowej. Podżegać można w różny

sposób i rasiści nieraz się bronią tak właśnie: to są opinie, więc nie mogą

być karane. Ale słowo też jest szczególnym przypadkiem działania i może

mieć skutki najgorsze i najlepsze. Jeśli tylko tyle powiemy, łatwo

podopowiadamy, iż należy wszystkie opinie kontrolować z punktu

widzenia ich możliwych skutków. Ale jeśli tego nie powiemy,

podopowiadamy z kolei, że niczego nie wolno zabraniać, dopóki nie ma

użycia przemocy. Jak zawsze w życiu, trzeba więc szukać rozwiązań

kompromisowych, które są zawsze niewygodne, ale nieuchronne. Jest to

wieczny dylemat tolerancji: czy wolno i należy tolerować ruchy polityczne

lub religijne, które są wrogami tolerancji i chcą zniszczyć wszystkie

urządzenia, co tolerancję chronią, ruchy totalitarne lub dążące do

narzucenia własnej despotycznej władzy? Takie ruchy mogą nie być

niebezpieczne, póki są niewielkie, może je więc tolerować, ale z drugiej

strony, gdy stają się silne, trzeba je tolerować, bo nie ma siły, by je

zniszczyć, a wkońcu całe społeczeństwo może paść łupem najgorszej

tyranii. Tak to tolerancja nieograniczona zwraca się przeciwko sobie i

niszczy warunki, które czynią ja możliwą. Przyznaję, że jestem za tym,

aby ruchy, które zmierzają do zniszczenia wolności, nie były tolerowane,

lecz wyjęte spod ochrony prawnej; tolerancja jest mniej narażona przez ten

rodzaj nietolerancji.

Nie ma jednak dobrej zasady, której nie można by na złe użyć. Wolno

zakazywać głoszenia ideologii rasistowskich, ale w Ameryce rasistami się

nazywa i atakuje tych, którzy prowadzą badania nad statystycznym

rozkładem różnych uzdolnień w populacjach rasowo określonych. Jest to

badanie wymagające szczególnej ostrożności i na pewno może być

wyzyskiwane dla rasistowskiej propagandy, ale zakazywanie go pod tym

prestekstem jest znacznie gorsze, wtedy bowiem przyjmuje się zasadę, że

trzeba zakazywać wszystkich badań naukowych, jeśli ich wyniki mogą być

nieporządane dla idei w danym czasie uznanych za właściwe, a to jest

zasada totalitarna. Krytykować te wyniki należy, jeśli są dobre

kontrargumenty, lecz zakazywać badań to ustanawiać ideologiczną

dyktaturę w dociekaniach naukowych.

Powtarzam: tolerancja jest chroniona mniej przez prawo, a więcej przez

utrwalanie się obyczajowości tolerancyjnej. Potencjał nietolerancji jest w

każdym z nas, bo potrzeba narzucania innym własnego obrazu świata jest

na ogól silna, chcemy by wszyscy wierzyli w to samo, co my, bo wtedy

czujemy się duchowo bezpieczni i nie musimy rozważać własnych wiar

albo ich konfrontować z innymi. Toteż agresji w konfrontacji wiar-

religijnych, filozoficznych czy politycznych- jest bardzo dużo. Gdyby

jednak nietolerancja, ochota do nawracania innych przez agresję i

przemoc, miała być usuwana przez taką obyczajowość, w której nikt w nic

nie wierzy, nikomu o nic nie chodzi, byleby życie było zabawne- biada

nam, staniemy się ofiarami takiej czy innej ideokracji. Nie zwalczymy

pochwały gwałtu przez pochwałę powszechnego zobojętnienia.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: