O władzy.pdf

Leszek Kołakowski - O władzy

Były brytyjski kanclerz, gdy go w telewizji zapytano, czy chciałby być

premierem, powiedział z niejakim zdziwieniem: „przecież każdy chciałby

być premierem”. To mnie z kolei zdziwiło, ponieważ wcale nie sądzę, że

każdy chciałby być premierem; jest mnóstwo ludzi, którzy bynajmniej o

takiej posadzie nie marzą-nie dlatego, że i tak nie mają szans, że to

'kwaśne wionogrona', ale dlatego, że uważaliby tę robotę za okropną:

wielkie zawracanie głowy, ciężka odpowiedzialność, z góry wiadomo, że

człowiek będzie bez przerwy wystawiony na ataki, ośmieszanie, że będą

mu przypisywali najgorsze intencje itd.

Czy więc jest, czy nie jest prawdą, że „ wszyscy chcą władzy”?. To zależy

od tego, jak daleko rozciągniemy sens słowa. W najszerszym znaczeniu

'władzą' nazywamy wszystko, co pozwala nam wplywać na otoczenie-

naturalne czy ludzkie- w pożądanym kierunku. Małe dziecko, które po raz

pierwszy potrafi samo wstać albo zaczyna chodzić, zdobywa pewien

zakres władzy nad swoim ciałem i widzimy, że się z tego cieszy; pewno

też każdy wolałby mieć więcej raczej niż mniej władzy nad funkcjami

ciała, które mogą być kontrolowane, jak mięśnie i stawy. Kiedy nauczymy

się obcego języka albo gry w szachy, albo pływania, albo jakieś dziedziny

matematyki, wolno powiedzieć, że nabywamy umiejętności , dzięki

którym władamy pewnym zakresem kultury.

Tak rozległe pojęcie władzy jest dozwolone, stąd też powstały teorie,

wedle, których wszystko w ludzkich poczynaniach podporządkowane jest

pragnieniu władzy, wszystkie nasze motywacje pochadzą z dążenia do

władzy w jej najrozmaitszych formach; o cokolwiek zabiegamy,

zabiegamy naprawdę o władzę, bo to jest zródłowa energia ludzkiego

życia. Ludzie pożądają bogactw, bo bogactwo daje im władzę zarówno

nad rzeczami, jak i do pewnego stopnia-czasem znacznego-nad innymi

ludzmi. Nawet seks może być tłumaczony w kategoriach władzy, czy to

dlatego, że jak nam się zdaje, posiadamy ciało drugiego człowieka, a przez

to człowieka samego, czy to, że posiadając je, wykluczamy innych z tego

posiadania i przez to wykluczenie albo zubożenie innych dostępujemy

satysfakcji władzy. Seks jest oczywiście dziełem natury przedludzkiej, ale

cała natura (wedle tych teorii) jest przeniknięta tym samym dążeniem,

które u ludzi przybiera inne, przez kulturę ukształtowane formy, ale u

korzenia jest tym samym. Co więcej, nawet zachowania altruistyczne, przy

pewnym wysiłku mogą byc tak tłumaczone: jeśli czynimy dobro innym

ludziom, to po to, żeby sprawować nadzór nad ich życiem, a więc

zdobywać nad nimi częściową władzę, choćbyśmy nie byli świadomi tej

utajonej motywacji. Wszystko w życiu jest zatem poszukiwaniem władzy i

nic innego nie ma, a reszta jest samooszukiwaniem.

Takie teorie, w zamierzeniu demaskatorskie, mają pozór wiarygodności,

ale tłumaczą bardzo niewiele. Każda teoria, która wyjaśnia wszystkie

zachowania ludzkie jednym rodzajem motywów albo całość życia

społecznego jednym rodzajem sprawczej energii, może sie obronić ale to

właśnie pokazuje, że wszystkie one są nieprzydatne i są w końcu

filozoficznymi konstrukcjami.

Cóż nam to wyjaśni, gdy powiemy na przykład, że czy człowiek poświęca

sie dla blizniego, czy też go torturuje, jego motywacje są takie same, że

więc nie ma prawomocnych pojęć, za pomocą których moglibyśmy

oceniać te rzeczy czy wręcz je odróżniać ze względu na to, o co w nich

chodzi, bo zawsze chodzi o to samo (teoria jest jednak przydatna tym,

którzy sobie chętnie powiedzą: nie mam co mieć wyrzutów sumienia z

powodu moich łajdactw, bo wszyscy są tacy sami.) Podobna pokusę

umysłową odkrywamy w tych nurtach myśli chrześcijańskiej- dziś

rzadkich, kiedyś potężnych-wedle których cokolwiek czynimy, zawsze

czynimy zło, jeśli brak nam boskiej inspiracji, a jeśli ją mamy, z

konieczności czynimy dobrze. Stąd również wynika, że gdy tej inspiracji

nie mamy, wszystko jedno, czy pomagamy bliznim, czy ich torturujemy,

pójdziemy do piekła, jak też poszli wszyscy poganie, choćby

najszlachetniejsi. W takich teoriach zawsze sie szuka jednego wytrychu,

który wszystkie drzwi otwiera, wszystko tłumaczy. Ale nie ma takiego

wytrychu, kultura rośnie przez zróżnicowanie, przez powstanie nowych

potrzeb i usamodzielnienie sie starych. Jeśli teoria, wedle której nic w nas

nie ma oprócz żądzy władzy, jest naiwna i mało co tłumaczy, to nikt nie

zaprzeczy, że władza jest dobrem wybitnie pożądanym. Najczęściej, gdy

mówimy o władzy, mamy na myśli sens węższy niż ten, o którym była

mowa, mianowicie władzę, która polega na dysponowaniu środkami, za

pomocą których możemy wpływać-przemocą albo grozbą przemocy- na

zachowanie ludzi i regulować to zachowanie wedle zamierzeń władcy

( jednostkowego czy zbiorowego ). Władza w tym sensie zakłada

obecność zorganizowanych narzędzi przemocy, a w dzisiejszym świecie-

pańswta.

Czy każdy z nas pragnie władzy w tym sensie? Na pewno kazy by chciał,

by inni ludzie zachowywali się tak, jak on uważa za właściwe, a to znaczy:

albo zgodnie z jego poczuciem sprawiedliwości, albo dla niego

najkorzystniej. Stąd nie wynika jednakże, że każdy chciałby być królem.

Jak Pascal mówi, tylko król pozbawiony tronu jest nieszczęśliwy z tego

powodu, że nie jest królem.

Ponieważ wiadomo, że posiadanie władzy bardzo często-choć nie

bezwyjatkowo- korumpuje ludzi, ponieważ ludzie, którzy przez długi czas

cieszyli się jakimś znacznym zakresem władzy mają wkońcu poczucie, że

władza należy im sie na mocy porządku natury, podobnie jak władza

dawnych monarchów miła być z boskiego nadania, a gdy ją z jakiś

powodów utracą, uważaja to za katastrofe kosmiczną, ponieważ walka o

władzę jest głównym zródłem wojen i wszystkich okropności świata,

pojawiły sie dziecinne utopie anarchistyczne, które znalazły na to

wszystko zbawienne lekarstwo: zlikwidować w ogóle władzę. Co wiecej,

utopie takie głoszą czasem myśliciele, którzy nadają pojęciu władzy sens

najszerszy, powiadając, na przykład, że władza rodziców nad dziećmi jest

z natury rzeczy okropną tyranią: wynikałoby stąd, że gdy rodzice uczą

dzieci ojczystej mowy, to sprawują nad nimi tyrańska przemoc, odbierając

im wolność, i że najlepiej byłoby zostawić je w stanie zwierzęcym, by

same sobie wymyśliły język, obyczaje i cała kulturę. Ale anarchizm mniej

absurdalny ma na mysli zniesienie władzy politycznej: zlikwidujemy

wszystkie rządy, administracje i sądy, a ludzie będą cieszyli się

przyrodzonym braterstwem.

Na szczęście anarchistycznej rewolucji zrobić na zamówienie niepodobna:

anarchia powstaje, gdy z jakichkolwiek powodów rozpadają się wszystkie

organy władzy i nikt nie panuje nad sytuacją; wynik musi być taki, że

jakaś siła, która chce niepodzielnej władzy dla siebie- a zawsze są takie-

skorzysta z powszechnego bezładu i demoralizacji i narzuci własny

despotyczny porządek; najbardziej widowiskowym tego przykładem była

rewolucja rosyjska- ustanowienie despotycznych rządów bolszewickich

dzięki powszechnemu zanarchizowaniu społeczeństwa. Anarchizm

praktycznie jest na usługach tyranii.

Nie, władzy zlikwidować nie można, można tylko lepszą zastąpić gorszą

albo czasem odwrotnie, Nie jest niestety tak, że gdy władzy politycznej nie

będzie, wszyscy staną sie braćmi; skoro interesy ludzi są skłócone z natury

rzeczy, nie z przypadku, skoro niepodobna przeczyć temu, że nosimy w

sobie pewne zasoby agresji, skoro potrzeby i zachcianki nasze mogą

rosnąć w nieskończoność, to gdyby instytucje władzy politycznej, cudem

wyparowały, wynikiem nie było by powszechne braterstwo, ale

powszechna rzez.

Nie było nie będzie w dosłownym sensie 'władzy ludu': jest to zresztą

technicznie niewykonalne. Mogą być tylko różne narzędzia, za pomocą

których lud patrzy władzy na ręce i jest w stanie ją zastąpić inną.

Oczywiście, gdy władza już jest na miejscu, podlegamy różnym

ograniczeniom i w wielu ważnych sprawach nie mamy wyboru, czy posłać

czy nie posłać naszych dzieci do szkół, płacić albo nie płacić podatków,

zdawać albo nie zdawać egzaminu na prawo jazdy (jeśli chcemy jezdzić), i

to samo dotyczy tysięcy innych spraw.

Kontrola ludu nad władzą nie bywa też bezbłędna, władza demokratycznie

obrana też podlega korupcji, jej decyzje są często sprzeczne z pragnieniem

wiekszości, wszystkich zadowolić żadna władza nie potrafi, itd. To są

rzeczy banalne, znane nam wszystkim. Narzędzia kontroli ludu nad władzą

nigdy nie są doskonałe, ale najskuteczniejsze co ludzkość do tej pory

wymysliła, by zapobiegać samowolnej tyranii, to to właśnie: utrwalać

narzędzia nadzoru społecznego nad władzą i ograniczać zakres władzy

państwowej do tego, co naprawdę niezbędne, by ład społeczny był

zachowany. Regulacja wszystkiego co ludzie robią, to tyle co władza

totalitarna.

Możemy zatem-i powinniśmy- ograny władzy politycznej podejrzliwie

traktować, sprawdzać jak najwięcej i w razie potrzeby na nią narzekać ( a

potrzeba jest prawie zawsze), nie powinniśmy jednak narzekać na samo

istnienie, samą obecność władzy, chyba że wymyślimy inny świat, czego

już wielu próbowało, ale nikt z powodzieniem.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: