Leszek Kołakowski-O co nas pyta Kant.pdf

Na czym polega sprawa Kanta? Jakie pytania nam wielki Kant zadaje? Ogólne

pytanie jest takie samo jak to, co wielu ludzi zaprzątało: co rozum ludzki może,

a czego nie może, jakie są prawomocne roszczenia rozumu i granice jego

uzdolnień? Czasem zarzucano Kantowi, że zadając takie pytania wikła się w błędne

koło, bo przecież w takich rozmyślaniach trzeba używać rozumu, a więc zakładać z

góry, że narzędziom rozumu można ufać. Jest to prawda, ale ten sam zarzut wolno

postawić wszystkim filozofom, którzy pytali o wartość naszego poznania. Nie ma

na to rady: niepodobna w myśleniu zacząć od zera, niczego nie zakładając; zawsze

w myśleniu jesteśmy w środku drogi, samo użycie języka to sprawia.

Aby się z tym pytaniem rozprawić, Kant dzieli nasze sądy na różne rodzaje.

Istnieją sądy analityczne, czyli, wedle jego terminologii, takie, gdzie

orzecznik zawiera się w podmiocie. Wiedząc więc, co znaczy słowo w podmiocie

użyte, wiemy bez dodatkowych informacji, że przysługuje mu dany orzecznik, jak w

zdaniu: “każdy trójkąt ma trzy boki” albo “jeśli Zosia jest siostrą Janka, to

Janek jest bratem Zosi”. Później filozofowie nieco inaczej określali takie sądy,

mówili o zdaniach, których prawdziwość można ustalić przez samą znajomość ich

sensu. Zdania syntetyczne z kolei to te, które podają jakąś dodatkową

informację, miast tylko wyłuszczać sens słów. Wedle Hume’a i jego następców

(choć używał on innej terminologii) wszystkie zdania syntetyczne pochodzą z

doświadczenia, wiedza nasza zawiera się więc w całości w tych dwóch rodzajach

zdań: analitycznych, czyli a priori, i empirycznych, czyli doświadczalnych. To,

co wiemy, jest więc albo puste treściowo, albo nieuchronnie niepewne, bo ze zdań

opisujących nasze pojedyncze postrzeżenia nie sposób wyprowadzić wiarygodnej

wiedzy o prawach natury lub koniecznych związkach przyczynowych.

Kant jednak – a należy to do fundamentalnych odkryć jego nauk – wypracował

teorię sądów “syntetycznych a priori”, czyli takich, które nam mówią coś o

świecie, a zarazem są konieczne i powszechne, prawdziwe bezwyjątkowo. Takie sądy

z natury swojej nie mogą być wynikiem naszego postrzegania, to bowiem do żadnej

konieczności nie prowadzi. Otóż, wedle Kanta, jeśli możliwa jest metafizyka,

wiedza o Bogu, o kosmosie jako całości, o duszy ludzkiej i jej nieśmiertelności,

o wolnej woli, a więc o sprawach wykraczających poza doświadczenie – musi się

ona składać właśnie z sądów syntetycznych a priori.

Wniosek Kanta zdawał się jednak dla perspektyw metafizyki racjonalnej miażdżący,

dowodził on bowiem, że te sądy odnoszą się tylko do przedmiotów możliwego

doświadczenia. W doświadczeniu naszym mamy składniki przypadkowe i bierne, ale

mamy także konieczne – przestrzeń i czas. Przestrzeń i czas nie są to samoistne

byty, ale twory ludzkiego umysłu. Możemy pojąć pustą przestrzeń, lecz nie możemy

pojąć rzeczy fizycznych bez określoności przestrzennej; możemy też pojąć pusto

płynący czas, lecz nie możemy pojąć zdarzeń, które by się nie działy w czasie.

Przestrzeń i czas są koniecznymi formami naszego doświadczenia. Nie są też

abstrakcjami, lecz wyobrażeniami podmiotu ludzkiego, niezbędnymi narzędziami

rozumu. Sądy syntetyczne a priori do nich między innymi się odnoszą. Jest to

geometria i arytmetyka. To, co w tych dziedzinach mówimy, jest konieczne,

apodyktyczne i coś nam o świecie mówi. Najprostsze zdanie matematyki, 7+5=12,

nie jest analityczne, gdyż orzecznik “12” nie jest w żaden sposób zawarty w

podmiocie. Możemy udowodnić, że trzy kąty trójkąta są równe dwóm kątom prostym,

ale ta prawda nie zawiera się w samym pojęciu słowa “trójkąt”.

Okazuje się z analiz Kanta, że nasza wiedza – ta mianowicie, która zaleca się

(odznacza się) koniecznością i uniwersalnością – odnosi się tylko do zjawisk,

które postrzegamy.

Obok przestrzeni i czasu inne jeszcze określoności, zwane kategoriami, przez

umysł ludzki budowane, współtworzą przedmioty, zwłaszcza przyczyna i substancja.

Przedmioty fizyczne, takie, jakimi je znamy, są więc tym, czym są przez te

porządkujące je formy. Nie znaczy to, że świat zjawiskowy jest złudzeniem lub że

jest wytworem każdego z osobna ludzkiego podmiotu. Formy zjawisk – właśnie czas,

przestrzeń, przyczynowość, substancja – są dziełem podmiotu, ale jest to dzieło

wspólne, wspólny jest więc świat, w którym żyjemy. Prawdą jest jednak, że

przedmiot bez podmiotu istnieć nie może. Kant sądził, że nowoczesne

przyrodoznawstwo, fizyka Galileusza i Newtona, podobnie jak geometria i

arytmetyka, zawdzięcza swą prawdę konieczną tym właśnie formom. Galileusz

wiedział, że fizyka nie jest opisem doświadczenia; niepodobna praw Newtona

wyprowadzić z treści spostrzeżeń, one są a priori. Ale samo pojęcie zjawiska

zakłada, że jest coś, co się zjawia. Czym jednak jest to coś, co się zjawia –

tego nie wiemy. Nie możemy się uwolnić od subiektywnych warunków doświadczenia i

nie wiemy nic o rzeczach, jakimi są “same w sobie”, oprócz tego, że są właśnie,

i że są czym innym, niż zjawiska.

Niektórzy krytycy twierdzili, że pojęcie rzeczy samej w sobie jest całkiem

zbyteczne, bo gdy je usuniemy, nic się nie zmieni. Jednakże dla Kanta ważne było

nie tylko to, że pojęcie to jest jakby zawarte w samym pojęciu zjawiska, że więc

zjawiska są zjawiskami czegoś – inaczej moglibyśmy uwierzyć, że świat jest

prawdziwie fantomem naszej świadomości. W szczególności ważne też było, że umysł

nasz żyje nieodpartą pokusą, by dotrzeć do tych idei, które byt sensownym

czynią: Boga, duszy jako substancji samoistnej, kosmosu, którego ład wszystko

obejmuje. Pokusa ta jest daremna, bo nie ma drogi od naszego doświadczenia do

Boga, duszy ani kosmosu. Kant rozprawia się ze wszystkimi znanymi mu dowodami na

istnienie Boga i wykazuje ich nieprawomocność. Z faktu, że myślimy, nie wynika

też, że istnieje osobny podmiot myśli. W doświadczeniu zasada konieczności

przyczynowej jest też wszechstosowalna, nie sposób tedy z tegoż doświadczenia

wnosić, że jesteśmy obdarzeni wolną wolą, ani że dusza jest rzeczą prostą, a tym

samym nieśmiertelną. Stąd nie wynika, że nie ma Boga ani duszy, lecz tylko że

niepodobna okazać ich istnienia na podstawie faktów i za pomocą narzędzi

teoretycznego rozumu.

Ale rozum nasz służy nam nie tylko do interpretacji doświadczenia. Obok rozumu

spekulatywnego istnieje rozum praktyczny, który ma własne zasady a priori o

treści normatywnej. Zasady te albo reguły moralne są tak samo bezwzględnie ważne

jak sądy a priori matematyki. Odnoszą się one do naszych obowiązków moralnych,

przy czym Kant zakłada jako rzecz oczywistą, że obowiązek winien być spełniony

tylko dlatego, że jest obowiązkiem, nigdy zaś dlatego, że odpowiednie czyny są

zgodne z naszymi chęciami, upodobaniami czy popędami. Najogólniejsza reguła,

zwana przez Kanta imperatywem kategorycznym, żąda, by każdy z nas postępował

zawsze i tylko wedle takich reguł, co do których mógłby chcieć, by stały się one

zarazem prawem powszechnym. Ten wymóg absolutny i uniwersalny jest nakazem

rozumu; ujawnia on, że prawdy moralne są te same dla każdej istoty rozumnej; że

nasze własne jednostkowe pragnienia nie liczą się w moralnych sprawach.

Okazuje się, że ów rozum praktyczny ma prymat nad teoretycznym i potrafi dotrzeć

do realności metafizycznych, do których teoretyczny rozum ma dostęp zakazany.

Postulatem Rozumu Praktycznego jest wolna wola, bo chociaż nie możemy jej w

świecie zjawisk znaleźć, to jednak wszystkie reguły moralne mają sens tylko pod

warunkiem wolności woli; należy więc wierzyć, że chociaż jako składnik świata

zjawisk podlegam powszechnej konieczności przyczynowej, to jednak jako rzecz

sama w sobie jestem wolny.

Postulatem Rozumu Praktycznego jest także nieśmiertelność duszy. Nakaz moralny

zakłada bowiem, że jest możliwe najwyższe dobro, a celem woli jest doskonałość

moralna; ta jednak jest możliwa tylko pod warunkiem nieskończonego postępu,

który z kolei jest możliwy, tylko gdy istnienie nasze rozciąga się w

nieskończoność. Postulatem Rozumu Praktycznego jest wreszcie Bóg, najwyższe

dobro żąda bowiem, by uzgodnione były doskonałość moralna i szczęście, są zaś

one całkiem niezwiązane ze sobą w świecie naszego doświadczenia. Tylko dzięki

Bogu te dwie realności – szczęście i doskonałość – mogą istnieć łącznie, dwie

strony jednego świata.

Tak to okazuje się, że podstawowe sprawy metafizyczne – pytania o Boga, o

nieśmiertelność, o wolność woli – teoretycznie nierozstrzygalne, są jednak

rozstrzygalne jako postulaty Praktycznego Rozumu: skoro Rozum ukazuje

prawomocność zasad moralnych (to są nakazy rozumu, nie nasze arbitralne

postanowienia), a prawomocność ta zakłada prawdy metafizyczne, to te prawdy są

uwiarygodnione.

Kant wypracował własne, swoiste dlań słownictwo filozoficzne, stąd bywa

uciążliwy w czytaniu, możemy jednak zrozumieć jego myśli.

Oto, o co nas Kant pyta.

Po pierwsze: różni filozofowie twierdzili, że sądy matematyki są analityczne.

Zastanówmy się, czy takie na pozór przeciwintuicyjne twierdzenie, iż liczb

parzystych jest tyle samo co wszystkich dodatnich liczb, może uchodzić za

wyłuszczenie sensu tych terminów? Albo twierdzenie, że szereg liczb pierwszych

jest nieskończony, czy wynika z samego pojęcia liczby pierwszej? Albo sławne

twierdzenie Fermata, bardzo łatwe w zrozumieniu, ale czekające trzy stulecia na

dowód, czy jest założone w samym pojęciu potęgi arytmetycznej? A jeśli są to

rzeczywiście, jak chce Kant, sądy syntetyczne a priori, to czego one dotyczą?

Czasu, przestrzeni?

Drugie pytanie, dotyczy imperatywu kategorycznego. Przypuśćmy, że wcale tego

imperatywu nie słucham, że więc chcę na przykład, by wszyscy inni ludzie zawsze

mówili prawdę i dotrzymywali obietnic, ja jednak będę kłamał i łamał swoje

przyrzeczenia, kiedy mi to wygodne. Czy tak czyniąc, grzeszę przeciwko rozumowi

i popadam w sprzeczność wewnętrzną?

Trzecie pytanie: o Rozum Praktyczny. Czy jest to możliwe, by pewne nakazy

moralne, które nie odnoszą się wprost do Boga i nieśmiertelności duszy,

zakładały jednak prawdy o Bogu i nieśmiertelności, jeśli mają być sensowne?

Czwarte pytanie: czy to prawda, że nasze doświadczenie zawsze i z koniecznością

ma za swój składnik pojęcia?

Co myślisz?