Anna Pałubicka-Modernizacja Europejskiej Kultury Nowożytnej a kształtowanie sie autonomicznej jednostki.pdf

ZAPROSZENIE DO FILOZOFII

Wykłady z filozofii dla młodzieży

K. Łastowski, P. Zeidler (red.)

Wydawnictwo Humaniora – Poznań 2001

ss. 139-149

Anna Pałubicka

Modernizacja europejskiej kultury nowożytnej

a kształtowanie się autonomicznej jednostki

Wraz z powstaniem i rozwojem nowożytności, w kulturze europejskiej

według Maxa Webera rozpoczyna się proces drugiego „odczarowania

świata”. Najwcześniej pojawia się on w sferze działań gospodarczych.

W obrębie gospodarki dochodzi do ukonstytuowania się działania celo-

wo-racjonalnego, nastawionego na osiąganie celów praktycznych w spo-

sób, który został określony przez wymienionego myśliciela jako dobie-

ranie „adekwatnych środków” do realizacji praktycznego celu. Owych

„adekwatnych środków” dostarcza zdroworozsądkowa wiedza praktycz-

na bądź naukowa. Jednocześnie rozpoczął się proces eliminacji ze sfery

działań ekonomicznych przekonań symbolicznych, najczęściej religijno-

magicznych, które do czasu drugiego „odczarowania świata” występo-

wały w całościach współtworzonych z wiedzą praktyczną, determinując

wybór działań podmiotów ukierunkowanych na cele praktyczne (np.

przekonania religijne manifestowane zakreśleniem za pomocą noża za-

rysu krzyża św., a jednocześnie dotyczące sposobu operowania wspomi-

nanym przyrządem współdeterminowały subiektywnie czynność o celu

dla nas współczesnych już tylko praktycznym: krojenia chleba). Efektem

kumulacji procesu tego rodzaju racjonalizacji działań jest wyłonienie się

(do końca XVIII w.) instrumentalnej praktyki w sferze gospodarczej i

prawno-politycznej, „oczyszczonej” z metaforycznych przekonań sym-

bolicznych, a wykorzystującej metonimiczną wiedzę przyczynowo-

skutkową dostarczaną stopniowo w coraz szerszym zakresie przez na-

http://main.amu.edu.pl/~insfil/mlodziez/

Anna Pałubicka

ukę. W miarę rozwoju nowożytnej kultury europejskiej, a zatem w miarę

narastania procesu „odczarowania świata” czy modernizacji, pojawia się

świadomość, iż związki metaforyczne, symboliczne, nie mają charakteru

zobiektywizowanego (tak jak związki metonimiczne), lecz myślowy,

wyobrażeniowy. Wiele jest przyczyn, które złożyły się na wyżej wska-

zane rezultaty procesu modernizacji. Można wśród nich wymienić przy-

czyny natury ekonomicznej, takie jak: wprowadzenie racjonalnej organi-

zacji pracy (podział pracy), rachunku ekonomicznego czy wreszcie pro-

cesy związane z konstytucją gospodarki społecznej w odróżnieniu od

gospodarstwa domowego oraz przyczyny natury światopoglądowej,

zwłaszcza etycznej.

W pracy Etyka protestancka a duch kapitalizmu M. Weber (Weber

1994) poddał gruntownej analizie związek między światopoglądem pro-

testanckim a działaniami ekonomicznymi wiernych, podkreślając wpływ

wspomnianego światopoglądu na rozwój kapitalizmu. W XVI wieku w

Europie Zachodniej purytanizm (ascetyczny protestantyzm) wystąpił w

roli regulatora i koordynatora działań gospodarczych. Tę funkcję pełnił

fragment religii protestanckiej, mianowicie etyka, która objęła swym za-

sięgiem sferę działań ekonomicznych, pozostawioną na uboczu

w chrześcijaństwie katolickim. Zajęła się etyczną legitymizacją działań

gospodarczych, a więc tych działań, które prowadzą do osiągania zysku

ekonomicznego oraz lokowania owego zysku w działalności powiększa-

jącej majątek, zabraniając roztrwonienia uzyskiwanego bogactwa. Na-

kreślała tą drogą ramy postępowania protestantowi w działalności eko-

nomicznej. Wskazywała drogę praktykującym wyznawcom protestanty-

zmu w prowadzeniu uczciwych interesów. Jak zauważa M. Weber, nie-

uświadamianym skutkiem respektowania etyki protestanckiej jest wzrost

opłacalności (zysku) działalności ekonomicznej. Zwiększanie zysku jest

zatem nieprzewidywaną konsekwencją podejmowanych, zgodnie z do-

gmatami religijnymi, czynności w sferze ekonomicznej.

Kiedy etyka protestancka uległa zeświecczeniu i przekształciła się w

„ducha kapitalizmu”, wyłoniła się możliwość świeckiej legitymizacji

działań praktycznych. Oświecenie europejskie, jego stosunek do religii, to

dobitny przykład urzeczywistnienia się możliwości, o której mowa.

Światopogląd religijny funkcjonujący jako pośredni regulator praktycznej

działalności człowieka – głównie w postaci etyki protestanckiej –

stopniowo „wycofuje się” na teren praktyki symboliczno-kulturowej,

lokując się obok praktyki obyczajowej oraz artystycznej. Ta

Modernizacja europejskiej kultury nowożytnej

przemieszczona i „dezintegrująca się” sfera światopoglądu ulega następnie

stopniowej prywatyzacji oraz indywidualizacji. Jej miejsce dotychczasowe

zaczyna zajmować zautonomizowany zespół przekonań normatywnych,

który określić można ideologią.

Praktykowanie dogmatów religijnych prowadzi do ukształtowania się

specyficznych cech osobowości i społeczeństw protestanckich, różnych od

tych, które charakteryzują pozostałe odłamy chrześcijaństwa: prawosławie

i katolicyzm. Na przykład idea predestynacji zgodnie, z którą Bóg dokuje

wyboru spośród ludzi tych, którzy zostaną obdarzeni łaską zbawienia.

Wierzący nie mają żadnego wpływu na decyzje Najwyższego. Nie można

zmienić decyzji poprzez modlitwę, odpusty, ofiary pieniężne czy regularne

przystępowanie do św. sakramentów. Należy tak postępować w życiu, aby

być przygotowanym do wyboru łaski. Najlepiej przygotowuje praca

traktowana jako powołanie w swoim zawodzie. Brak spowiedzi i

rozgrzeszenia. Protestant popełniający grzech musi ponieść

odpowiedzialność, której nie może w życiu doczesnym odpokutować na

tyle, aby został mu on odpuszczony. Ponosi przez całe życie

odpowiedzialność za swoje czyny. Zysk i bogactwo były tylko w jednym

wypadku godne pochwały: kiedy były rezultatem spełniania obowiązków

wobec Boga. „Możesz pracować, by zdobyć bogactwo – dla Boga, ale nie

dla przyjemności cielesnych czy grzechu” – głosi etyka protestancka.

Ponadto nakazywała oszczędne życie, niewydawanie pieniędzy na uciechy

duchowe i cielesne, uczciwość w zawieraniu transakcji handlowych itp.

Kształtujące się cechy specyficzne wspólnot purytańskich to:

bezpośredni kontakt wierzącego z Bogiem, bez pośrednictwa hierarchii

duchownej, powodujący osamotnienie protestanta w spotkaniu z Bogiem.

Ascetyczny tryb życia wywołujący znaczne zdyscyplinowanie wierzącego

poprzez opanowanie afektów. Praca traktowana jako powołanie wyrabia

pracowitość, a odpowiedzialność przez całe życie przed Bogiem za

grzechy – samokontrolę jednostki. Dodajmy do tego jeszcze metodyczny,

systematyczny styl życia (stąd nazwa – metodyści) i oto rysuje się przed

nami podmiot ludzki o następujących cechach: wierzący w Boga, pragnący

zbawienia wiecznego, niesłychanie zajęty swoją pracą zawodową, uczciwy

w interesach ekonomicznych, mający świadomość, że „pieniądz rodzi

pieniądz”, prowadzący ascetyczny i metodyczny styl życia, a więc

człowiek zdyscyplinowany i odpowiedzialny za swoje czyny. Posiada

autorytet najwyższy zewnętrzny wobec siebie – Boga, a jego życie, w

którym może być szczęśliwy, jest realizowaniem nie przez siebie

Anna Pałubicka

obmyślonego wzoru. Dysponuje jednak znacznie większym obszarem

wolności osobistej i podmiotowości w porównaniu z człowiekiem okresu

średniowiecza. Europejczyk wśredniowieczu praktykował wyłącznie

etykę pasterską – używając określenia M. Foucaulta. Kierował się w życiu

wyłącznie nakazami i zakazami, z przestrzegania których był „rozliczany”

przez przedstawiciela hierarchii kościelnej. Dziesięć przykazań bożych

obowiązujących w chrześcijaństwie posiada bowiem charakter wyłącznie

nakazowo-zakazowy. Pasterz swoim owieczkom zastępował sumienie, on

jedynie prowadził refleksję etyczną, której wyniki miał możliwość

komunikowania wiernym. Poprzez sakrament spowiedzi sprawował

kontrolę etyczną nad powierzoną mu trzódką. Wierni byli dyscyplinowani

przez zewnętrzny wobec nich autorytet pasterza.

W porównaniu z katolicyzmem czy prawosławiem, tak zresztą jak z

innymi religiami monoteistycznymi, jedynie protestantyzm był dla M.

Webera religią etyczną. Rozpoczął budowanie w podmiotach ludzkich

wspomnianego wyżej sumienia, czyli miejsca, w którym dochodzi do

konfrontacji przyswojonego wzorca kulturowego postępowania

wypracowanego przez religię z czynem wykonanym. Stało się to okazją do

przeprowadzenia samooceny postępowania. Jednostka zaczyna

kształtować umiejętność reflektowania w kategoriach etycznych nad

czynami własnymi i bliźnich. Moment ten uznać można za konstytutywny

dla narodzin refleksyjnej partycypacji w kulturze europejskiej, w jej

wymiarze etycznym. Funkcja zewnętrznego wobec jednostki pasterza

zostaje przeniesiona do świadomości podmiotu. Miał protestant możliwość

i obowiązek prowadzenia namysłu etycznego przede wszystkim nad

własnym postępowaniem. Samoświadomość etyczna staje się głównym

kontrolerem aspektu etycznego działań. Model partycypacji behawioralno-

naśladowczy w sferze etycznej protestantyzm zmienia w racjonalno-

refleksyjny. Odtąd, w kulturze protestanckiej, podmiotowa refleksja

etyczna prowadzi do samoujarzmienia jednostki. Zakres wolności

(podmiotowości, samostanowienia) protestanta został przeto znacznie

rozszerzony w stosunku do wolności katolika.

Kapitalizm, zdaniem przywoływanego tu już M. Webera, wymagał dla

swego rozwoju, na gruncie europejskim, podmiotów ludzkich

posiadających umiejętność reflektowania etycznego, jeszcze ciągle jednak

w ramach zakreślonych przez religię protestancką, nad działaniami

podejmowanymi w obszarze gospodarki. Był nawet zdania, że w

pozaeuropejskich kręgach kulturowych nie doszło do powstania

Modernizacja europejskiej kultury nowożytnej

kapitalizmu, tak zresztą jak w średniowiecznych miastach położonych w

północnych Włoszech, ponieważ zabrakło tam powszechnie respektowanej

etyki na wzór protestanckiej.

Oświecenie europejskie jest tą epoką, w której kształtują się nowy ro-

dzaj podmiotowości Europejczyka. Potraktujmy koncepcje filozoficzne

jako źródła do badania stanu świadomości epoki kulturowej, w której

powstały, albo mówiąc inaczej: jako „ducha wyrażającego swoje czasy”,

czyli jako samoświadomość epoki. Możemy wówczas powyższe odnieść

do wpływowych koncepcji oświecenia europejskiego (np. filozofii Kan-

ta) i spróbować, opierając się na systemie stworzonym przez filozofa z

Królewca, naświetlić granice podmiotowości człowieka epoki europej-

skiego oświecenia kontynentalnego. Kant w eseju zatytułowanym Co to

jest Oświecenie? pisze: „Oświeceniem nazywamy wyjście człowieka z

niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletność to nie-

zdolność człowieka do posługiwania się swym własnym rozumem, bez

obcego kierownictwa. Zawinioną jest ta niepełnoletność wtedy, kiedy

przyczyną jej jest nie brak rozumu, lecz decyzji i odwagi posługiwania

się nim bez obcego kierownictwa. Sapere aude ! Mniej odwagę posługi-

wać się swym własnym rozumem – tak oto brzmi hasło Oświecenia”.

(Kant, s. 53) (...) Do wejścia na drogę Oświecenia nie potrzeba niczego

prócz wolności: i to wolności najnieszkodliwszej spośród wszystkiego, co

nazwać można wolnością, mianowicie wolności czynienia wszechstron-

nego, publicznego użytku ze swego rozumu”. (Kant, 1995, s. 54)

Przytoczona wypowiedź Kanta wyraża najwyższy autorytet dla czło-

wieka żyjącego w epoce oświecenia; jest nim rozum powszechny. Po raz

pierwszy w kulturze europejskiej dochodzi do ustanowienia autorytetu

świeckiego zarówno na terenie poznania (rozum teoretyczny), jak

i stosunków międzyludzkich (rozum praktyczny) oraz sztuki (władza są-

dzenia). Nie jest to wszakże rozum zindywidualizowany, każdego poje-

dynczego człowieka, lecz rozum, może lepiej rozumność, która jest

udziałem wszystkich. Daje się ów rozum scharakteryzować jako zbiór

zasad respektowanych przez indywidualne podmioty. Człowiek stosuje

owe zasady (ponadindywidualne) wtedy kiedy poznaje, kiedy nawiązuje

kontakty z innymi podmiotami i wreszcie formułuje sądy estetyczne.

Interakcje ludzkie w systemie etycznym Kanta podporządkowane są

prawu moralnemu, które w pewien sposób ogranicza jednostkę, ale

jednocześnie prawo to przyznaje ludzkiemu rozumowi praktycznemu

rozległą suwerenność. Każdy podmiot ludzki może przyrównać swoje

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: