ARYSTOTELES - ETYKA.pdf
(
952 KB
)
Pobierz
Microsoft Word - arystoteles_etyka_eudemejska.doc
ARYSTOTELES
ETYKA EUDEMEJSKA
ΗΘΙΚΑ ΕΥ∆ΗΜΙΑ
ETHICA EUDEMIA
MMIII ®
Księga pierwsza
Sposoby osiągania szczęścia i rola dobra najwyższego:
doskonałości, rozsądku i przyjemności
Człowiek, który na Delos wyjawił swoją myśl przed bogiem, zapisał na bramie
świątyni Latony wiersze, rozróżniając w nich dobro, piękno i przyjemność, jako
właściwości, które nie przynależą tej samej rzeczy:
Najpiękniejsze to, co najsprawiedliwsze, najlepsze zaś zdrowie,
a ze wszystkich rzeczy
najprzyjemniejszą jest osiągać cel pragnień
1
.
Ale my się z nim nie zgadzamy. Szczęście bowiem, które jest ze wszystkich
rzeczy najpiękniejsze i najlepsze, jest najprzyjemniejsze. Spośród wielu istniejących
problemów te, które dotyczą poszczególnej sprawy i poszczególnej istoty rzeczy,
sprawiają kłopot i wymagają zbadania i jedne z nich zmierzają tylko do poznania,
inne natomiast dotyczą sposobu zdobywania rzeczy
i działania. A zatem te sprawy,
które mają jedynie teoretyczny charakter
2
, powinno się omówić przy nadarzającej
się okazji
3
, o ile to odpowiada metodzie badań.
Najpierw natomiast powinniśmy zbadać, od czego zależy życie szczęśliwe
i w jaki sposób można je osiągnąć; czy wszyscy, którzy zasługują na miano ludzi
szczęśliwych, są szczęśliwi z natury, jak to jest na przykład z ludźmi małego
i dużego wzrostu, i w przypadku ludzi różniących się kolorem skóry; czy przez
naukę, jak gdyby szczęście zależało od jakiejś umiejętności praktycznej
4
; czy
1
W nieco zmienionej formie dystych ten spotykamy u Teognisa w. 255, a również w
Et. nik.
1099
a 27. Cytowanego napisu nie udało się odnaleźć archeologom (por. Diels,
Vors.
I, 64, przyp. 6).
2
Na wstępie rozważań stawia Arystoteles pytanie: jakie miejsce zajmuje etyka, skoro wiedzę
dzielimy na teoretyczną i praktyczną (por. Platon w
Polityku
256 E, gdzie jest podobny podział). Nie
otrzymujemy jednak jasnej odpowiedzi. Ale ponieważ odrzuca wiedzę teoretyczną, łatwo się domyślić,
że zalicza ją do wiedzy praktycznej.
3
Komentatorzy spierają się, czy uwaga odnosi się w ogóle do teoretycznych rozważań,
niekoniecznie związanych z etyką
(Et. eud.
1218 a), czy też Arystoteles odsyła czytelnika do rozdz. 6,
w którym mowa jest o metodach, jakie powinno stosować się w etyce.
4
Szczęście nie jest wiedzą, ale, jak wynika z dalszych rozważań
(Et. eud.
1214 a 29), sprowadza
się ono do umiejętności praktycznej. Ukazuje się zatem jako τέχνη. Stąd też w tym miejscu
występujące słowo επιστήµη możemy tłumaczyć przez „umiejętność praktyczną".
przez pewnego rodzaju ćwiczenie, bo wiele rzeczy wcale nie przysługuje ludziom
ani z natury, ani przez naukę, ale z przyzwyczajenia: złe rzeczy
tym, którzy
przyzwyczaili się do zła, a dobre tym, co do dobra. Czy w żaden z powyżej
przedstawionych sposobów, ale jednym z dwóch: bądź z natchnienia jakiegoś
boga, jak gdyby znajdowali się w ekstazie, podobnie do ludzi nawiedzonych przez
nimfy lub bogów, bądź przez przypadek
5
; wielu bowiem twierdzi, że tym samym
jest szczęście (ευδαιµονία) i pomyślność (ευτυχία).
Nie jest więc tajemnicą, że szczęście pojawia się wśród ludzi albo za
przyczyną wszystkich wymienionych sposobów, albo niektórych, albo jakiegoś
jednego, bo prawie wszystkie formy stawania się podpadają pod te same
zasady (άρχαί), gdyż każde działanie, dokonane po namyśle, można sprowadzić
do działania, które wynika z wiedzy praktycznej. Szczęście natomiast oraz
życie szczęśliwe i piękne mieszczą się głównie w zakresie tych trzech rzeczy,
które, jak się zdaje, szczególnie są godne wyboru: jedni bowiem twierdzą,
że największym dobrem jest wiedza teoretyczna (φρόνησις), inni, że doskonałość
(αρετή), a jeszcze inni, że przyjemność
6
. I niektórzy ludzie wiodą spór o znaczenie
tamtych rzeczy
dla szczęścia twierdząc, że jedno [dobro] bardziej przyczynia
się do szczęścia aniżeli drugie. Bo jedni mówią, że wiedza teoretyczna jest
większym dobrem niż cnota, inni, że cnota od rozsądku, a jeszcze inni,
że od tamtych dwóch — przyjemność. I jednym zdaje się, że życie szczęśliwe
zależy od wszystkich wymienionych rzeczy,
innym, że od dwóch, a jeszcze
innym, że życie szczęśliwe zależy od jakiejś jednej z nich.
2.
Niezbędne warunki zapewniające szczęście
Skoro teraz zgodziliśmy się co do tego, że każdy, kto może żyć według
własnego wyboru, zakłada jakiś cel dla pięknego życia
7
: albo zaszczyty, albo
sławę, albo bogactwo, albo kulturę i, na ten cel mając oczy zwrócone, spełnia
każdy czyn (ponieważ brak podporządkowania życia określonemu celowi jest
dowodem wielkiej bezmyślności), to powinniśmy w tej chwili określić w nim
przede wszystkim to, co jest najważniejsze — ani zbyt pochopnie, ani zbyt
opieszale; w jakiej mierze od nas zależy życie szczęśliwe i bez czego ludzie nie
5
Chociaż Arystoteles mówi tutaj o szczęściu, to jednak wymienione środki, które mają do niego
prowadzić (natura, nauka, ćwiczenie, boże natchnienie bądź nawiedzenie przez boga, przypadek),
odnoszą się raczej do zdobycia αρετή, od której szczęście zależy (por.
Et. nik.
1099 b n. oraz O. Gigon,
Die Wege zur Arete bei Platon und Aristoteles).
W rozważaniach nad etyką ujawnia się istotna różnica
między Platonem, który szukał istoty rzeczy,
np. istoty αρετή, a Arystotelesem, który pragnie raczej
wiedzieć, jak człowiek powinien postępować, aby być cnotliwym i szczęśliwym.
6
Taki trojaki podział jest charakterystyczny dla perypatetyków, nie spotykany u Platona.
Oddzielne traktowanie φρόνησις i αρετή pociąga za sobą oddzielenie kontemplacji od praktycznego
życia, czym różni się
Et. eud.
od poglądów Platona w
Państwie
i w
Uczcie.
7
Por.
Et. nik.
1094 a 22; 1095 a 22 nn.
są w stanie go osiągnąć. Bo nie jest tym samym to, co jest niezbędnym warunkiem
zdrowia i bez czego człowiek nie może być zdrowy oraz zdrowie. Podobnie
również ma się sprawa z wielu innymi rzeczami, tak iż piękne życie i środki, bez
których pięknie żyć nie można, to nie jest to samo, ale niektóre spośród tych rzeczy
nie są wyłącznie charakterystyczne dla zdrowia lub dla życia, lecz krótko mówiąc,
są wspólną właściwością trwałych dyspozycji i działań, jak np. bez oddychania,
albo czuwania, albo ruchu nie moglibyśmy mieć żadnego udziału ani w tym, co
dobre, ani w tym, co złe, a z drugiej strony tego nie można przeoczyć, że dla
dobrego stanu zdrowia spożywanie mięsa i spacer po posiłku nie są właściwymi
cechami, podobnie jak te, o których mówiliśmy. Te szczegółowe cechy stanowią
bowiem przyczyny sporu na temat zdobycia szczęścia, jego istoty i jego powstania.
Niektórzy mianowicie uważają, że to, bez czego nie można być szczęśliwym, jest
cząstką szczęścia
8
.
3.
Ocena różnych poglądów na naturę szczęścia
Jest więc zbyteczne zastanawiać się nad wszystkimi poglądami
9
, jakie ludzie
o nim posiadają, albowiem dzieciom i osobom chorym i obłąkanym wiele rzeczy
się wydaje, co do których nikt, kto posiada rozum, nie może mieć wątpliwości.
A to dlatego, że tu nie zachodzi potrzeba argumentów, tylko dzieci muszą dojść
do wieku, w którym doznają zmian, a chorzy skarcenia ze strony lekarza lub
państwa, gdyż leczenie nie jest mniej skutecznym środkiem niż bicie, ale
podobnie nie warto zastanawiać się nad poglądami ogółu, ponieważ on prawie
o wszystkim rozprawia bez zastanowienia się, a szczególnie o szczęściu; nonsensem
przecież jest kierować argumenty do tych, którzy nie żądają uzasadnienia, lecz
uczucia.
Skoro jednak każda sprawa ma własne trudności, jest oczywiste, że dotyczą
one również najdoskonalszej formy życia i najlepszego istnienia. A zatem jest
piękną rzeczą rozważyć te poglądy, bo zbicie argumentów przez ludzi toczących
spór ujawnia przeciwne tamtym dowody.
Ale przed podjęciem pracy nie można tych spraw pominąć, a przede wszystkim
tego, na co powinno się zwrócić szczególną uwagę, a mianowicie na to, co
umożliwia posiadanie udziału w życiu uczciwym i pięknym (jeżeli nie wypada
wyrazić się błogosławionym), i na nadzieję, jaka powinna towarzyszyć każdej
uczciwej sprawie. Bo jeżeli życie piękne zależy od przypadkowych zdarzeń, albo
od tego, co sprawi natura, wielu nie mogłoby mieć żadnej nadziei, bo nie można
go osiągnąć własnym wysiłkiem, ani nie zależy od samych ludzi, ani od ich
postępowania. Jeżeliby natomiast zależało od tego, jaki ktoś sam jest i od jego
czynów, dobro byłoby bardziej powszechne i bardziej boskie: bardziej powszechne,
8
Ten rozdział podaję zasadniczo w interpretacji Dirlmeiera
(Et. eud.,
s. 156- 158).
9
Por.
Et. nik.
1095 a-b.
gdyż więcej ludzi mogłoby mieć w nim udział, bardziej boskie zaś, gdyż szczęście
zależałoby od tego, jak ludzie sami siebie ukształtują i jakie będą ich czyny.
4.
O trzech formach życia zależnych od dobra najwyższego
Ale większość spraw spornych i trudnych wyjaśni się, jeżeli prawidłowo
określimy, co powinniśmy rozumieć pod pojęciem „szczęście"; czy jest to tylko
określona jakość (ποιόν) duszy ludzkiej, jak uważali niektórzy spośród dawniejszych
mędrców
10
, czy, chociaż taka jakość istnieje, to jednak większe ma znaczenie,
jakie są to czyny.
Kiedy zaś przedstawiliśmy różne formy życia, [widzimy, że] niektórzy ludzie
nie ubiegają się o tego rodzaju pomyślność, ale przywiązują wagę do rzeczy
koniecznych, np. do pospolitych umiejętności i do robienia interesów i do rzemiosła
(a pospolitymi nazywam te umiejętności, które zajmują się jedynie zdobyciem
rozgłosu, rzemieślniczymi natomiast siedzące i zarobkowe, a przydatnymi do
robienia interesów te, które zajmują się sprzedażą na rynku i w kramach). Podczas
gdy istnieją trzy czynniki, zapewniające postępowanie przynoszące szczęście,
które poprzednio uznaliśmy za najwyższe dobro dla ludzi: doskonałość, wiedza
teoretyczna i przyjemność, widzimy, że istnieją również trzy rodzaje życia, które
wszyscy ludzie, według możności, wybierają, aby je przeżyć: życie polityka,
filozofa i życie oddane rozkoszy
11
. Spośród nich filozof mianowicie pragnie tego,
co dotyczy wiedzy teoretycznej i kontemplacji prawdy
12
, polityk pragnie pięknych
czynów (one same wynikają z doskonałości), a człowiek oddany rozkoszy pragnie
przyjemności cielesnych. Dlatego każdego nazywa się szczęśliwym z innego
powodu, jak poprzednio powiedzieliśmy. Anaksagoras z Kladzomenai
13
zapytany,
kto jest najszczęśliwszy z ludzi: „Nikt z tych — odpowiedział — o których ty
myślisz, ale ktoś, kto tobie mógłby się wydawać nieodpowiedni". Odpowiedział
zaś on w ten sposób, bo wiedział, że mówiący uważa za rzecz niemożliwą, aby to
określenie przypadło komuś, kto nie jest wielki, ani piękny, ani bogaty; sam zaś
10
Arystoteles polemizuje z tymi, którzy uważali, że do szczęścia wystarczą pewne dyspozycje czy
właściwości (np. posiadanie αρετή). Zdaniem Dirlmeiera
(Et. eud.,
s. 163) filozof ma na myśli
Speuzypa i Ksenokratesa.
11
W zasadzie Arystoteles mówi o czterech fornach życia, gdyż poza tutaj wymienionymi trzeba
również dodać tę formę ludzi zarabiających na utrzymanie. W
Polityce
(1324 a 25 n.) mowa jest jedynie
o dwóch formach: filozofa i polityka.
12
Dirlmeier
(Et. eud.,
przekł. i komentarz, w: Aristoteles,
Werke,
Bd 7, Berlin 1969, s. 167)
rozumie ten temat w ten sposób: „wiedzy teoretycznej, tzn. kontemplacji prawdy".
13
Zaliczany do jońskich filozofów przyrody. Żyje w latach 500-428 p.n.e. Przyjaciel Peryklesa
i Tukidydesa. Oskarżony o bezbożność opuszcza Ateny i udaje się do Lampsakos w Azji Mniejszej.
Poniżej (1216 a 15) Arystoteles przytacza odpowiedź Anaksagorasa, z której wynika, że filozof
z Kladzomenai cel życia upatruje w wiedzy (επιστήµη). Chodzi o wiedzę teoretyczną, jaką zdobywa
człowiek oglądając porządek wszechświata. Porównując obydwa miejsca łatwo zauważyć, że
Anaksagoras łączy kontemplację z cnotą i praktyką, chociaż wyżej stawia pierwszą formę życia.
Plik z chomika:
lulubulu
Inne pliki z tego folderu:
ŻYCIE PITAGOREJSKIE.pdf
(997 KB)
ZWIĄZEK PRZYCZYNOWO-SKUTKOWY.pdf
(251 KB)
ZASADA ANTROPICZNA.pdf
(182 KB)
ZARYS HISTORII FILOZOFII.pdf
(873 KB)
ZARYS FILOZOFII.pdf
(101 KB)
Inne foldery tego chomika:
Anatomia czlowieka
Biochemia
Biotechnologia
EDCL
Elektrodynamika i elektrostatyka
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin