Semiotyka tekstu mistycznego.pdf
(
289 KB
)
Pobierz
Microsoft Word - Semiotyka tekstu mistycznego.doc
Ks. Marek Chmielewski
SEMIOTYKA TEKSTU MISTYCZNEGO
(Podsumowanie Międzynarodowego Kongresu
Semiotyki Tekstu Mistycznego)
Niemiecki psychiatra i filozof Karl Jaspers, posługując się
metodą fenomenologiczną, rozumie mistykę — w szerokim
znaczeniu — jako zniesienie rozszczepienia na podmiot i
przedmiot w świadomości doznającego podmiotu. Doświadcze-
nie mistyczne jest to zatem nie tyle proces intelektualnej kon-
ceptualizacji, co przede wszystkim doznanie jedności ze strony
podmiotu z otaczającą go rzeczywistością
1
. Z nieco innego
punktu widzenia należałoby wobec tego powiedzieć, że misty-
ka jako doświadczenie jedności bytu jest pojawieniem się me-
tafizyki w świadomości kontemplacyjnej i zarazem ekstatycz-
nym przeżywaniem tejże metafizyki
2
.
Jeżeli zgodzić się z takim bardzo ogólnym pojmowaniem
mistyki, to można za G. van der Leeuwem powiedzieć, że jest
ona zjawiskiem powszechnym i ponadczasoprzestrznnym, a
przy tym wieloznacznym i nieredukowalnym. Jest przez to w
pewnym sensie „zjawiskiem pierwotnym”
3
. Samoświadomy
byt ludzki jest otwarty ze swej natury na otaczającą go rze-
czywistość. Oznacza to, że choć jest uwikłany w immanencję,
to jednak zachowuje charakter bytu transcendującego, co jest
warunkiem jego samoświadomości i samospełnienia.
Ów transcendujący wymiar człowieka znajduje swoje od-
zwierciedlenie między innymi w literaturze, którą z tej racji
————————
Opublikowano w: „Roczniki Teologiczne” 40(1993), z. 5, s. 93-104.
1
Zob. K. Jaspers,
Psychologie der Weltanschauungen,
Berlin-Gottingen-
Heilenberg 1960, s. 85 nn.
2
Zob. C. Albrecht,
Psychologie des mystischen Bewusstseins,
Mainz
1976, s. 253-254.
3
G. van der Leew,
Fenomenologia religii,
tł. J. Prokopiuk, Warszawa
1978, s. 544-545; Zob. M. Cieśla-Korytowska,
Romantyczna poezja mistycz-
na,
Kraków 1989, s. 216.
zwykło się określać mianem „mistyczna”. Szczególnie poezja,
stosując język symbolu, stwarza możliwości komunikowania
treści archetypicznych, do których odwołuje się szeroko rozu-
miana mistyka. Stąd też w literaturze mistycznej symbol peł-
ni funkcję uprzywilejowaną
4
.
Jest sprawą oczywistą, że literatura mistyczna nie jest
jednorodna, i to zarówno pod względem treści jak i formy.
Zróżnicowanie treściowe wynika przede wszystkim z rozbież-
ności w zakresie samych pojęć „mistyka” i „mistycyzm”. Ich
rozumienie i stosowanie zależy w dużej mierze od światopo-
glądu, założeń metodologicznych czy też od celu, jaki przy-
świeca danemu dziełu literackiemu. W języku polskim —
stwierdza M. Cieśla-Korytowska — stosuje się upraszczające
określenie „mistycyzm” na oznaczenie teorii, „mistyka” zaś na
oznaczenie praktyki kontaktu z wyższą rzeczywistością, ze
światem ducha. W potocznym rozumieniu nacechowanie se-
mantyczne „mistyki” jest raczej dodatnie, natomiast „misty-
cyzm”, jeżeli nie jest traktowany ujemnie, to przynajmniej
nieufnie, jako określenie czegoś podejrzanego
5
. Przy tej okazji
cytowana autorka twierdzi, jakoby znawcy literatury mieli ja-
sną koncepcję tego, co mistyczne w literaturze, podczas gdy
wszyscy inni przystępując do badania tekstu mistycznego,
muszą najpierw dokonywać uściślenia pojęć i założeń metodo-
logicznych.
Tak więc na literaturę mistyczną w ogóle składać się bę-
dzie obok opisu doświadczenia mistycznego wszystko to, co ta-
jemnicze, pozaracjonalne, wyrażone językiem symbolu i meta-
fory, nierzadko odwołujące się do archetypu funkcjonującego
w różnych postaciach w świadomości społecznej jako wzorca
elementarnych odniesień człowieka. W jej obrębie należy ko-
niecznie rozróżnić literaturę mistyczną świecką (najczęściej
jest to poezja) i literaturę mistyczną religijną, dzielącą się z
kolei na chrześcijańską i pozachrześcijańską. Każda z nich
————————
4
Zob. L. Gardet, O. Lacombe,
L’Esperienza del Sé. Studio di mistica
comparata,
Milano 1988, s. 249-252.
5
M. Cieśla-Korytowska, dz. cyt., s. 8.
wyznacza inną funkcję dla języka, którym się posługuje, co
prowadzi do dalszych zróżnicowań pod względem formy.
Wspomniane powyżej zróżnicowanie literatury mistycznej
pod względem formy wiąże się z rozumieniem funkcji języka w
doświadczeniu mistycznym i w doświadczeniu poetyckim. Ję-
zyk mistyczny jest paradoksalny i nieadekwatny, ponieważ
będąc rozwlekłym, obszernym, złożonym, mówi o doświadcze-
niu najprostszym z możliwych; domagając się artykulacji line-
arnej, wyraża punkt. Tekst mistyczny nie tyle jest opisaniem
tego punktu, ale jakby usiłowaniem dosięgnięcia go; nie tyle
drobiazgowym protokołem doświadczenia mistycznego, co ra-
czej echem najgłębszych doznań
6
.
Według teologii scholastycznej zarówno doświadczenie mi-
styczne Boga, jak i doświadczenie własnego „ja” opierają się
na intelekcie możnościowym, a nie na intelekcie czynnym
7
.
Jest to raczej intuicyjne zbliżenie się do Tajemnicy (aproksy-
macja), gdzie język pełni rolę drugoplanową. Z tej racji do-
świadczenie mistyczne jest w gruncie rzeczy bezkształtne.
Niemniej jest w najprzeróżniejszy sposób interpretowane, czy-
li napełniane znaczeniem, i to już w chwili, gdy mistyk próbu-
je sam sobie wyjaśnić refleksyjnie własne przeżycie, co zawsze
jest absolutnie nieadekwatne do samego przeżycia. Z koniecz-
ności wyraża je on za pomocą konwencjonalnych idei i symbo-
li, nierzadko sięgając do poezji. W tym kryje się „paradoksal-
ny” charakter wypowiedzi mistyka. Trzeba dodać, że paradok-
salny charakter nosi nie tyle język, w jakim jest wyrażane do-
świadczenie mistyczne, co przede wszystkim samo to doświad-
czenie. Mistyk, podejmując próbę eksplikacji swojego przeży-
cia, przechodzi od nie poddającego się zasadom logiki do-
świadczenia mistycznego do logicznego jego wyrażania w po-
wszechnie używanym języku i zgodnie z zasadami logiki. To
przejście uświadamia mu niemożność oddania tego, czego do-
————————
6
Zob. G. Pattaro,
Il linguaggio mistico,
w:
La Mistica. Fenomenologia e ri-
flessione teologica,
t. 2, red. E. Ancilli i M. Paparozzi, Roma 1984, s. 483-487.
7
Zob. M. Gogacz,
Filozoficzne aspekty mistyki. Materiały do filozofii mi-
styki,
Warszawa 1985, s. 48-58.
znał, mimo iż wyraża się komunikatywnie w danym języku,
często w sposób bardzo sugestywny. Język prawidłowo od-
zwierciedla jego subiektywne przeżycia, ale nie oddaje w pełni
natury samego doświadczenia mistycznego
8
.
Z kolei doświadczenie poetyckie realizuje się w poezji i po-
przez poezję, a zatem głównie bazuje na języku, dlatego język
poetycki, sama poezja jest już doświadczeniem
9
. Każdy mi-
styk, usiłując wyrazić swe niewyrażalne doświadczenie, po-
szukuje więc adekwatnych sformułowań, odwołując się do
dziedzictwa kulturowego, którym żyje, i do własnej inwencji
twórczej. W ten sposób tworzy swój język mistyczny, który
najbardziej uwydatnia niepowtarzalność danego mistyka i
nierzadko daleko odbiega pod względem formy od innych ro-
dzajów literatury religijnej.
Zachodzi konieczność wypracowania przejrzystych kryte-
riów metodologicznych dla badania bardzo zróżnicowanej lite-
ratury mistycznej. W centrum uwagi jej badaczy jest przede
wszystkim język, to znaczy jego warstwa semantyczna, czyli
relacje znaczeniowe zachodzące pomiędzy znakiem a jego de-
sygnatem, a także warstwa semiotyczna, czyli relacje znacze-
niowe zachodzące pomiędzy poszczególnymi znakami. Na tej
dopiero kanwie może się rozwijać jakakolwiek teoria czy teo-
logia mistyki.
Temu właśnie zagadnieniu w głównej mierze poświęcony
był Międzynarodowy Kongres Semiotyki Tekstu Mistyczne-
go
10
, zorganizowany w dniach 24-30 VI 1991 roku w L’Aquila
we Włoszech przez Centrum Studiów Mistycznych przy Kate-
drze Języka i Literatury Hiszpańskiej Uniwersytetu w
L’Aquila z okazji 500-lecia urodzin św. Ignacego z Loyoli oraz
————————
8
Zob. W. T. Stace,
Mysticism and Philosophy,
London 1961, s. 305; J.
Majkowski,
Psychologia przeżyć mistycznych,
„Roczniki Filozoficzne”, 2-
3(1949-1950), s. 178.
9
Zob. L. Gardet, O. Lacombe, dz. cyt., s. 249.
10
Zob. M. Chmielewski,
Semiotyka tekstu mistycznego. (Sprawozdanie z
Międzynarodowego Kongresu Semiotyki Tekstu Mistycznego),
„Ateneum Ka-
płańskie” 117(1991), s. 364-366.
400-lecia śmierci św. Jana od Krzyża i Ludwika z Leonu. Do-
niosłość podjętego tam zagadnienia skłania do zaprezentowa-
nia tematyki Kongresu, tym bardziej, że autor niniejszego
opracowania był jedynym uczestnikiem z Polski.
Moderatorem całego przedsięwzięcia był jezuita Giuseppe
De Gennaro. Na jego zaproszenie przybyło około 150 osób z
różnych krajów. Najliczniej reprezentowane były: USA, Indie,
ZSRR oraz Italia. Ponad połowa uczestników Kongresu zabie-
rała głos podczas obrad plenarnych, wygłaszając komunikaty
naukowe o dość zróżnicowanej tematyce, głównie z zakresu li-
teratury i językoznawstwa, niekiedy daleko odbiegającej od
przewodniej myśli Kongresu. Teksty wystąpień w postaci akt
kongresowych były codziennie wręczane uczestnikom. One
stanowią podstawę źródłową tegoż opracowania.
Niewątpliwym walorem Kongresu — zdaniem uczestników
— było ukazanie szerokiego kontekstu podjętej problematyki.
Kongres dał możliwość wymiany poglądów o sposobie podej-
ścia do tekstu mistycznego, nie tylko w jego warstwie religij-
no-konfesyjnej. Ciekawe wydają się być próby badania litera-
tury mistycznej z punktu widzenia językoznawstwa porów-
nawczego oraz psychologii głębi. O żywym zainteresowaniu
mistyką świadczyły podejmowane w kuluarach dyskusje i
wymiany poglądów. Zaproponowano powołanie specjalistycz-
nych zespołów badawczych dla przeprowadzenia wnikliwych
studiów między innymi nad kluczowym u św. Ignacego poję-
ciem
discernimiento
oraz pojęciem
sentimiento
i
nada
u św.
Jana od Krzyża.
Mimo iż Kongres miał charakter interdyscyplinarny, to
jednak nie zdołano wypracować metod badania tekstu mi-
stycznego ani nie ukazano kierunku badań w tym zakresie. W
wyniku obrad i dyskusji jedno stało się oczywiste dla uczest-
ników Kongresu, że nie można stosować reguł semiotyki for-
malnej do badania tekstu mistycznego o charakterze wybitnie
religijnym bez ryzyka wypaczenia jego wewnętrznej celowości.
Odnośnie do tego warto zreferować pogląd, jaki w pierw-
szym dniu obrad zaprezentował uczestnikom Kongresu prof.
Plik z chomika:
paris_four_hundred
Inne pliki z tego folderu:
Mistyczna historia człowieka wg. św.Bernarda (fragment).pdf
(315 KB)
Jakób Bóhme - O życiu nadzmysłowym.rtf
(61 KB)
PRZEBÓSTWIENIE (THEOSIS).pdf
(2604 KB)
Poznanie Boga – uczona niewiedza.pdf
(89 KB)
Zagadnienie duchowości w Katechizmie Kościoła Katolickiego.pdf
(390 KB)
Inne foldery tego chomika:
12 kroków do wolności
BÓG I GEOMETRIA - DYSKUSJA Z UDZIAŁEM MICHAŁA HELLERA
cos
Drogami myślących - ks. Heller
Filmy-seriale dokumentalne
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin