ZAKAŻENIA UKŁADU MOCZOWEGO (ZUM)
Epidemiologia
Zakażenia układu moczowego (ZUM) stanowią około 10-20% wszystkich zakażeń pozaszpitalnych i około 40-50% zakażeń szpitalnych. Według statystyk bakteriomocz (bakteriuria) występuje co najmniej raz w życiu u około 10% populacji żeńskiej i około 1-2% populacji męskiej, a skąpoobjawowe ZUM u kobiet występują prawdopodobnie 2-krotnie częściej. ZUM stanowią poważny problem kliniczny ze względu na poważne następstwa, jak niewydolność nerek, nadciśnienie tętnicze lub powikłania ciąży. Uważa się je za drugą co do częstości przyczynę gorączki u niemowląt i małych dzieci. Wśród noworodków i niemowląt ZUM dotyczy około 1-2% populacji. W okresie noworodkowym zakażenia występują częściej u chłopców niż u dziewczynek (60% przypadków u chłopców), od 2-3 miesiąca życia tendencja ta ulega odwróceniu i częstość zakażeń w populacji żeńskiej jest ponad 10-krotnie większa niż męskiej (drugi szczyt występowania ZUM u dziewczynek przypada na typowy okres nauki korzystania z toalety, czyli w 2-5 r.ż.). U młodszych dzieci ZUM często towarzyszy wadom wrodzonym układu moczowego (około 50% przypadków), zespołom wad metabolicznych, a także zaburzeniom odporności. Ze względu na mało charakterystyczne objawy kliniczne w tym okresie życia, niekiedy pierwszym zauważonym objawem jest opóźnienie tempa rozwoju psycho-somatycznego dziecka (między innymi wskutek zaburzeń łaknienia, niedokrwistości) lub nadciśnienie tętnicze. U kobiet w okresie aktywności seksualnej stosunki płciowe są istotnym czynnikiem ryzyka wprowadzenia drobnoustrojów do układu moczowego. W tym okresie zakażenia układu moczowego występują u 3-10% kobiet. U około 20-40% kobiet w okresie ciąży występuje co najmniej jeden epizod ZUM; zwiększa to ryzyko przedwczesnego porodu, infekcji wewnątrzmacicznej, a u noworodka - niedokrwistości, niskiej urodzeniowej masy ciała oraz posocznicy. U osób w podeszłym wieku częstość zakażeń wzrasta (10% mężczyzn i 20% kobiet) na co składają się współistniejące zaburzenia w odpływie moczu, menopauza (brak estrogenów prowadzi do zmian w pochwie, zmniejszenia liczby pałeczek kwasu mlekowego i zwiększenia kolonizacji przez pałeczki jelitowe), upośledzenie odporności w wyniku choroby podstawowej i/lub stosowanego leczenia, hospitalizacje, cewnikowanie pęcherza moczowego oraz zabiegi urologiczne i ginekologiczne. Po 60 r.ż. obserwuje się ponowny wzrost częstości zakażeń u mężczyzn ze względu na często występujący zastój moczu (przerost gruczołu krokowego).
Etiologia
W warunkach fizjologicznych układ moczowy jest jałowy z wyjątkiem końcowego odcinka cewki moczowej. Pierwszy epizod pozaszpitalnego ZUM w ponad 90% przypadków wywołany jest przez Gram(-) pałeczki jelitowe, wśród których dominuje Escherichia coli (w niektórych krajach wyjątek stanowią młode kobiety w okresie dużej aktywności seksualnej, u których wzrasta do 20-30% częstość zakażeń wywołanych przez Staph. saprophyticus). Rzadziej występują inne bakterie Gram(-), głównie Proteus, Klebsiella, bakterie Gram(+) gronkowce, paciorkowce, enterokoki oraz bardzo rzadko grzyby (u diabetyków nieco częściej), wirusy (HSV, Adenowirusy). Nawroty zakażeń pozaszpitalnych wywołane są w 65-75% przez E.coli. Wśród drobnoustrojów wywołujących szpitalne ZUM również dominuje E.coli (około 50%), jednak duży udział mają wielooporne drobnoustroje z rodzajów Enterobacter, Acinetobacter, Pseudomonas, Stenotrophomonas, Serratia, a także gronkowce, enterokoki i grzyby. U pacjentów z cewnikiem wprowadzonym na stałe do pęcherza moczowego obserwuje się początkowo dominujący udział E.coli, ale im dłuższy okres utrzymywania cewnika tym częściej występują inne drobnoustroje Gram(-) Proteus, Enterobacter, Serratia, Pseudomonas oraz Gram(+) gronkowce, enterokoki. W warunkach prawidłowych odczyn moczu jest lekko kwaśny (pH=5-6,5), w przypadku odczynu alkalicznego (pH>7) należy brać pod uwagę obecność bakterii metabolizujących mocznik dzięki produkcji ureazy (Klebsiella, Proteus mirabilis, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus saprophyticus). Nawracające zakażenia wywołane przez te drobnoustroje mogą prowadzić do kamicy układu moczowego i powstania ich rezerwuaru wewnątrz złogów.
W każdym przypadku leukocyturii i występowania objawów klinicznych ZUM oraz ujemnych wyników rutynowych badań mikrobiologicznych należy brać pod uwagę zakażenia przenoszone drogą płciową, które nie wywołują powikłań na wyższych piętrach układu moczowego. Najczęstsza etiologia tych zakażeń obejmuje:
- zapalenie pochwy - Gardnerella vaginalis, Candida spp., Trichomonas vaginalis, Mycoplasma spp.
- zapalenie cewki moczowej - Chl. trachomatis, N. gonorrhoeae, Mycoplasma hominis, Ureaplasma urealyticum, Trichmonas vaginalis
W niektórych przypadkach (szczególnie u pacjentów z pierwotnymi lub wtórnymi zaburzeniami odporności) należy brać pod uwagę udział wirusów, np. zapalenie cewki moczowej wywołane przez wirus Herpes simplex (HSV). W różnicowaniu należy również uwzględnić krwotoczne zapalenie pęcherza moczowego u chłopców w wieku szkolnym wywołane przez Adenovirusy 11, 21 oraz gruźlicę układu moczowego. Przypadki izolacji z moczu flory mieszanej, szczególnie z udziałem dyfteroidów należy uznać za błąd przedlaboratoryjny (nieprawidłowe pobranie lub transport) i zalecić powtórzenie badania traktując wynik jako fałszywie dodatni.
Patofizjologia
Drobnoustroje mogą wnikać do układu moczowego drogą wstępującą, krwiopochodną, limfatyczną i przez ciągłość. W większości przypadków zakażeń pozaszpitalnych inwazja własnej flory pacjenta pochodzącej głównie z przewodu pokarmowego odbywa się drogą wstępującą. W typowych przypadkach pierwszym etapem zakażenia jest kolonizacja okolicy ujścia cewki (u mężczyzn okolicy podnapletkowej, u kobiet przedsionka pochwy), a następnie inwazja do pęcherza moczowego przez cewkę. U kobiet ze względu na bliskie sąsiedztwo ujścia pochwy, odbytnicy i ujścia cewki, jej krótkość oraz mechaniczne wprowadzanie drobnoustrojów podczas stosunku płciowego ryzyko zakażeń jest większe niż u mężczyzn. W szpitalnych ZUM dochodzi do kolonizacji przewodu pokarm. i okolicy krocza wielooporną florą szpitalną. Najważniejszymi czynnikami ryzyka są cewnikowanie pęcherza moczowego, zabiegi urologiczne, zastój moczu i zaniedbania higieniczne. Ryzyko zakażenia jest proporcjonalne do czasu utrzymywania cewnika. Szacuje się, że częstość występowania zakażenia wynosi około 3-10% na dzień utrzymywania cewnika (w systemie otwartym) w pęcherzu moczowym (samo założenie cewnika to 10% ryzyka rozwinięcia się ZUM). ZUM przenoszone drogą krwiopochodną występują rzadko, przede wszystkim u noworodków i chorych z upośledzoną odpornością. U chorych z posocznicą może dochodzić do powstawania mikroropni w tkance nerek. Izolacja z moczu ziarenkowców Gram(+), pałeczek Salmonella oraz grzybów (Candida) może nasuwać podejrzenie zakażenia krwiopochodnego, szczególnie u pacjentów z pierwotnymi lub wtórnymi zaburzeniami odporności.
Mechanizmy zjadliwości drobnoustrojów
Drobnoustroje wywołujące zakażenia układu moczowego dysponują wieloma czynnikami zjadliwości, które umożliwiają inwazję tkanek i wywoływanie zmian patologicznych. Do najważniejszych z nich należą:
· fimbrie umożliwiające przyleganie do skóry, błon śluzowych oraz nabłonka dróg moczowych
Fimbrie są także odpowiedzialne za powstanie w nerce odczynu zapalnego o różnym stopniu nasilenia. Bardzo silny odczyn powodują fimbrie typu 1 u E.coli, które wiążą się z receptorami na komórkach nabłonka zawierającymi D-mannopyranozę. Ponadto powodują wiązanie bakterii do leukocytów wielojądrzastych. Zapoczątkowanie blizn jest związane z odpowiedzią zapalną w nerce i zależne od obecności leukocytów w miąższu nerki. Związanie antygenu bakteryjnego z leukocytem powoduje uwalnianie enzymów lizosomalnych z neutrofili: proteazy oraz elastazy. Enzymy te powodują destrukcję błony podstawnej kanalików oraz śródbłonka, co sprzyja penetracji leukocytów w głąb tkanki. Antygeny fimbrii typu 1 powodują też przerwanie w neutrofilach łańcucha oddechowego, co generuje wytwarzanie toksycznych nadtlenków i wolnych rodników, które działają uszkadzająco na miąższ nerki. Blizny są więc wynikiem działalności leukocytów, a nie samej tylko obecności bakterii. Właściwość fimbrii typu 1 do wiązania się z D-mannopyranozą umożliwia jednocześne działanie mechanizmu obronnego organizmu przeciwko bakteriom posiadającym fimbrie tego typu. Jest nim białko Tamm-Horsfalla, wytwarzane w dystalnej części nefronu i wydalane z moczem. Zawiera ono mannozę i wychwytuje bakterie, wiążąc się z ich fimbriami, przez co usuwane są z dróg moczowych. U E.coli występują także fimbrie typu P, choć nieco rzadziej. Wiążą się z receptorami glikolipidowymi komórek nabłonkowych - uporczywośc i nawroty zakażeń zależą od ilości receptorów na komórkach nabłonkowych dróg moczowych. Nie powodują jednak tak silnej reakcji zapalnej, jak w zakażeniach E.coli posiadających fimbrie typu 1. Ich działanie uszkadzające na nabłonek i miąższ nerki zachodzi poprzez wydzielanie toksyny min. nitrozaminy. Związki te uszkadzają nabłonek powodując jego przerost a nawet pobudzenie transformacji neoblastycznej. Fimbrie posiadaja też inne pałeczki Gram-ujemne: Klebsiella, Proteus, Pseudomonas.
· produkcja ureazy (Proteus spp, Klebsiella spp., Pseudomonas, Staph.saprophyticus i epidermidis, Serratia)
Enzym ten zwiększa stężenia amoniaku w moczu, alkalizuje mocz i inaktywuje białka dopełniacza. Alkalizacja moczu jest przyczyną odkładania się kamieni moczowych o składzie fosforanowo-magnezowo-amonowym (struwit). Uszkodzenie nerek przez szczep ureazo(+) charakteryzuje postępująca martwica kanalików w brodawce, rdzeniu i korze nerek, z intensywnym brzeżnym naciekiem neutrofili na styku obszaru martwiczego z czynnym. Opisywane zmiany pojawiają się nawet po tygodniu od zakażenia, a po dwóch zmiany mają postać ropni i zwłóknień przy jednoczesnym nasileniu stanu zapalnego i martwicy. Ureaza wywiera patogenne działanie bezpośrednio, poprzez cytotoksyczne działanie amoniaku na komórki nabłonkowe i wtórnie, w następstwie zatkania moczowodów przez kamienie. Wytwarzanie dużej ilości ureazy dostarcza bakteriom azotu do wzrostu oraz powoduje wytrącanie kamieni moczowych stanowiących siedlisko bakterii (wyjałowienie takich złogów jest praktycznie niemożliwe)
· produkcja proteazy (Proteus, Pseudomonas)
Poznane proteazy rodzaju Proteus mają powinowactwo do immunoglobulin IgA i IgG. Rozcinają one cząsteczkę immunoglobuliny, powodując powstanie nieefektywnych fragmentów p-ciał. Fragmenty te są zdolne do wiązania epitopów na powierzchni bakterii, lecz z powodu utraty części fragmenty Fc nie mogą zapoczątkować fagocytozy. Jednocześnie blokują wiązanie prawidłowych p-ciał. W ten sposób proteaza Proteus niszczy główny mechanizm obronny układu moczowego, jakim jest opsonizacja bakterii przez p-ciała. Inne proteazy Proteus działają na wiele białek nieimmunologicznych jak żelatyna i kazeina, oraz białka strukturalne komórek i tkanek. Proteazy i elastaza Pseudomonas są odpowiedzialne za powstanie w nerkach zmian o charakterze martwiczo-ropnym.
· hemolizyny
Wytwarza je 30-60% szczepów E.coli oraz pałeczki Proteus, Pseudomonas i gronkowce. Hemolizyna E.coli jest silną toksyną dla wielu komórek min. komórek nabłonkowych kanalików nerkowych, gdzie zaburza metabolizm tlenowy i aktywność ATP-azy odpowiedzialnej za gospodarkę sodowo-potasową. Uszkadza błonę cytoplazmatyczną komórek i powoduje niekontrolowany wypływ jonów.
· aerobaktyna (E.coli, Klebsiella)
Jest sideroforem chelatującycm jony żelaza, których duża ilość znajduje się w moczu. Jest to substancja zapewniająca bakteriom korzystne warunki rozwoju w nerkach. Synteza aerobaktyny jest związana z wydzielaniem gazu, co można zaobserwować w skrajnych przypadkach ostrych masywnych infekcji. Wtedy w badaniu radiologicznym widać pęcherzyki gazu, a jednostkę chorobową określa się jako rozedmowe odmiedniczkowe zapalenie nerek (wysoka śmiertelność)
· zdolność do szybkiego namnażania się w moczu i/lub tworzenia biofilmu
Pałeczki Gram-ujemne zwłaszcza E.coli, Klebsiella, Pseudomonas oraz Stapylococcus, Enterococcus charakteryzują się specyficznym sposobem bytowania w drogach moczowych. Tworzą one na powierzchni nabłonków biofilm - cienką warstwę pokrytą polisacharydową macierzą (matrix). Komórki tworzące biofilm wykazują bardzo obniżony poziom metabolizmu i jest to główną przyczyną ich przeżywania w trakcie antybiotykoterapii, gdyż większość antybiotyków działa na komórki aktywne, dzielące się. Poza tym lek bardzo słabo penetruje przez warstwę polisacharydów pokrywającą biofilm.
· oporność na leki przeciwbakteryjne
Jest uwarunkowana różnymi mechanizmami i ulega stałym zmianom w następstwie powszechnego, często nieracjonalnego stosowania antybiotyków. Najwięcej opornych bakterii (Enterobacter, Klebsiella, E.coli, Serratia, Pseudomonas, Enterococcus) znajduje się w środowisku szpitalnym, wyselekcjonowane przez stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum.
Mechanizmy obronne i czynniki ryzyka zakażenia
W warunkach fizjologicznych, bakterie przedostają się okresowo drogą wstępującą do cewki moczowej lub pęcherza moczowego, ale są eliminowane dzięki sprawnym miejscowym mechanizmom obronnym, takim jak np. bakteriostatyczne działanie moczu (wysokie stężenie mocznika i kwasów organicznych, kwaśny odczyn (pH 5,5), obecność immunoglobulin klasy IgA, IgG, białka Tamma-Horsfalla), mukopolisacharydy tworzące warstwę na błonie śluzowej pęcherza moczowego, aktywne niszczenie drobnoustrojów przez komórki nabłonkowe, regularne opróżnianie pęcherza podczas mikcji, prawidłowa perystaltyka moczowodów, szczelność ujść pęcherzowych moczowodów. W przypadku upośledzenia jednego z tych mechanizmów, dochodzi do namnożenia się bakterii i ich inwazji odpowiedzialnej za wystąpienie objawów klinicznych. Najważniejszym czynnikiem sprzyjającym ZUM jest przeszkoda w odpływie moczu wynikająca z wady anatomicznej i/lub zaburzeń czynnościowych (zaleganie moczu, wsteczny odpływ pęcherzowo-moczowodowy, zwężenie moczowodów, zwężenie ujścia zewnętrznego cewki, pęcherz neurogenny i dysfunkcja wypieraczowo-zwieraczowa pęcherza). Inne istotne czynniki sprzyjające to obecność receptorów dla uropatogenów w jelicie grubym, zaburzenia czynności nabłonka dróg moczowych, złogi w układzie moczowym, wtórne nefropatie (cukrzyca, choroby układowe), zabiegi (cewnikowanie, cystografia mikcyjna, zabiegi urologiczne), a także duża aktywność seksualna, stosowanie dopochwowych chemicznych i mechanicznych środków antykoncepcyjnych. Ważnym czynnikiem sprzyjającym występowaniu zakażeń jest niesprawność mechanizmów obronnych zależna od wieku (okres noworodkowy i wiek powyżej 65 lat) oraz pierwotnych lub wtórnych zaburzeń odporności. Fizjologicznym stanem zwiększającym ryzyko ZUM jest ciąża, podczas której dochodzi do zaburzeń w odpływie moczu na skutek zwolnienia perystaltyki moczowodów i ucisku na drogi moczowe. U noworodków i niemowląt istotną rolę w zapobieganiu zakażeniom odgrywa właściwa higiena oraz karmienie piersią.
Pobieranie moczu do badań bakteriologicznych
Mocz jest podstawowym materiałem do badań laboratoryjnych w przypadku podejrzenia ZUM. Jednak tylko właściwe pobranie i transport do laboratorium mogą zapewnić wiarygodne wyniki wykonywanych testów. Osoby pobierające mocz (pacjenci, rodzice, opiekunowie, pielęgniarki) powinny być dokładnie poinformowane przez lekarza o właściwym sposobie pobrania. Ze względu na otwarty charakter układu moczowego, tj. kontakt dolnych dróg moczowych z niejałowymi obszarami skóry, zwykle skolonizowanymi przez różne drobnoustroje, istnieje możliwość zanieczyszczenia moczu podczas pobrania. Najczęstsze błędy prowadzące do fałszywie dodatnich wyników to niedostateczne umycie okolicy ujścia cewki moczowej przed pobraniem, pobieranie moczu do niejałowych pojemników i woreczków plastikowych podklejanych na skórę krocza, niewłaściwe przechowywanie po pobraniu. Mocz jest znakomitą pożywką dla bakterii i dlatego musi być przechowywany w temperaturze 4-8oC, jednak nie dłużej niż 4 godziny. Przetrzymywanie w temp. pokojowej nawet przez kilkadziesiąt minut prowadzi do szybkiego namnożenia się bakterii i może być przyczyną fałszywie dodatniego wyniku badania mikrobiologicznego. Nie każda próbka moczu pobrana w czasie zakażenia zawiera bakterie, fałszywie ujemne wyniki posiewu moczu uzyskuje się na skutek pobrania moczu po podaniu leków przeciwbakteryjnych, znacznego rozcieńczenia moczu (wielomocz, niewydolność nerek, krótki czas przebywania moczu w pęcherzu) lub niewłaściwego przechowywania i transportu.
Zalecane sposoby pobierania moczu
A) mocz pobrany ze środkowego strumienia
Mocz powinien być pobrany rano co najmniej 4 godz. Po ostatniej mikcji. Pobraną próbkę należy natychmiast umieścić w lodówce (+4 oC) i dostarczyć do laboratorium w ciągu 2 godz. od pobrania.
Mężczyźni:
Po starannym umyciu wodą bieżącą i mydłem, ściągnąć napletek i umyć żołądź mydłem i bieżącą wodą 2x i dokładnie spłukać. Pierwszą porcję moczu (ok. 50 ml) oddać do muszli toaletowej, następną porcję 5-10 ml ze strumienia środkowego oddać bez przerywania mikcji do przygotowanego jałowego pojemnika transportowego. Należy uważać, by nie zanieczyścić brzegów otworu pojemnika ręką lub ubraniem. Po pobraniu moczu pojemnik natychmiast zamknąć.
Kobiety:
Ręce należy umyć starannie wodą bieżącą i mydłem, następnie umyć 2x krocze wodą i mydłem, spłukać dokładnie wodą by usunąć mydło. Rozchylić wargi mniejsze i trzymać tak aż do ukończenia pobierania moczu. Dalsze postępowanie jak u mężczyzn, by uzyskać środkowy strumień moczu. Wskazane jest pobranie moczu do pojemnika jednorazowego użytku o szerokim wlocie.
B) mocz pobrany od chorego z zamkniętym systemem kolekcji
· Mocz pobiera się wkłuwając igłę ze strzykawką do cewnika po uprzednim wyjałowieniu jego powierzchni i aspiruje 0,5 ml do jałowego pojemnika. Nie należy pobierać z kolektora.
· Wykonać pobranie moczu bezpośrednio po wymianie cewnika. Po odkażeniu 70% etanolem zakończenia cewnika, pierwszą porcję moczu odrzucić i pobrać 5 ml do jałowego pojemnika.
C) mocz pobrany przez nakłucie nadłonowe
Nakłucie to musi być wykonane przez lekarza specjalistę w warunkach pełnej jałowości. Pobrany mocz należy umieścić w jałowym pojemniku. Drobnoustroje wykrywane w tak pobranym moczu są pewnym czynnikiem etiologicznym zakażenia, niezależnie od ich liczby w 1 ml.
D) pobieranie moczu z moczowodów
Cewnikowania dokonuje urolog. Próbkę moczu pobiera się z cewnika umieszczonego w moczowodzie. Obecność bakterii w moczu wskazuje na zakażenie w obrębie nerki.
Umiejscowienie zakażenia w górnych drogach moczowych (nerkach) można diagnozować przez pobranie moczu po płukaniu pęcherza. Zabieg jest prostszy niż cewnikowanie moczowodów. Do pęcherza wprowadzić cewnikiem 0,1% r-r neomycyny lub 0,5% r-r gentamycyny. Pobrać próbkę moczu bezpośrenio po płukaniu a następnie dalsze trzy w 10 minutowych odstępach. Przy zakażeniu nerek wszystkie próbki moczu zawierają bakterie, a przy zakażeniu pęcherza są jałowe.
E) mocz pobrany z moczowodu wyprowadzonego na powłoki
Należy usunąć zewnętrzny zbiornik i odrzucić mocz. Otwór przemywa się 70% etanolem i wprowadza się cewnik do otworu na głębokość powłok brzusznych. Mocz pobrany cewnikiem należy zebrać do sterylnego naczynia i natychmiast przekazać do laboratorium
F) pobieranie moczu w zakażeniach gruczołu krokowego
Pobiera się mocz ranny w 3 próbkach po 10 ml. Pierwszą próbkę po oczyszczeniu ujścia cewki bezpośrednio po rozpoczęciu oddawania moczu, drugą ze strumienia środkowego, a trzecią po masażu gruczołu krokowego. Jeżeli liczba bakterii w 3 próbie jest 10-krotnie wyższa w porównaniu z 1 i 2 próbką. Świadczy to o zakażeniu gruczołu krokowego. Wysoka liczba bakterii w 1 próbce świadczy o zapaleniu cewki moczowej, a w 2 próbce o zakażeniu pęcherza i górnych dróg moczowych.
Gruźlica układu moczowego stanowi ok. 20% wszystkich przypadków gruźlicy pozapłucnej. Do zakażenia dochodzi głównie drogą krwiopochodną, w szczególności u osób z upośledzoną odpornością (HIV, immunosupresja itp.). Najczęściej obserwuje się objawy dyzuryczne, nocne pocenie, „ jałowy ropomocz”, krwiomocz. W każdym przypadku konieczny jest co najmniej 6-12 krotny posiew pełnej porcji moczu nocnego oraz CT i USG nerek, urografia, mogące wykryć zwapnienia w nerkach i inne cechy gruźlicy nerek. Zalecane jest leczenie specjalistyczne.
W diagnostyce ZUM przydatne stają się także:
A) szybkie testy paskowe (badanie ogólne)
· wykrywające obecność esterazy leukocytów - dają wynik w ciągu 1-2 min. i umożliwiające stwierdzenie ropomoczu w nieodwirowanym moczu przy łóżku chorego
· wykrywające azotyny w moczu – orientacyjne potwierdzenie bakteriurii (w warunkach prawidłowych bakterie przekształcają azotany obecne w moczu w azotyny)
B) test Golda – wykrywający obecność czynników hamujących wzrost bakterii w moczu, wykonywany równocześnie z posiewem moczu
Ostateczne potwierdzenie zakażenia uzyskuje się przez wyizolowanie drobnoustrojów z moczu. Do rozpoznania ZUM niezbędne jest stwierdzenie bakterii w moczu w mianie przekraczającym umownie przyjętą granicę, tzw. znamiennej bakteriurii (bakteriomoczu). Rozpoznanie znamiennej bakteriurii zależy od metody pobrania moczu, wieku pacjenta, funkcji nerek, postaci zakażenia i czasu przebywania moczu w pęcherzu. W warunkach fizjologicznych mocz, który został pobrany bezpośrednio przez nakłucie pęcherza moczowego jest jałowy, natomiast mocz pobrany z pęcherza moczowego przez cewnikowanie może zawierać do 100 komórek w 1 ml moczu (≤102 kom/ml), a metodą tzw. środkowego strumienia może zawierać do 1000 kom/ml (≤103 kom/ml). W nomenklaturze międzynarodowej określeniu kom/ml odpowiada CFU/ml (colony forming unit).
· >105 komórek/ml, to wartość bakteriurii uznawana tradycyjnie za znamienną. Kryterium to spełniają pacjenci z ostrym odmiedniczkowym zapaleniem nerek
· >104 komórek/ml, to wartość bakteriurii uznawana u dzieci za znamienną. Posiewy nie zawsze pobierane są "po nocy", więc zakładamy większe rozcieńczenie drobnoustrojów w moczu pobieranym w ciągu dnia. Wymagane jest uzyskanie czystej hodowli bakterii, lecz czasem niektóre pałeczki Gram (-) powodują zakażenia mieszane, np. Pseudomonas może występować z pałeczka Proteus lub Klebsiella (dotyczy to najczęściej pacjentów po zabiegach chirurgicznych)
· 103 - 102 komórek/ml, to wartości bakteriurii przyjmowane za znamienną, tj. świadczące o zakażeniu dróg moczowych w określonych sytuacjach, - w takiej sytuacji zawsze wymagane jest uzyskanie czystej hodowli, występowanie klinicznych objawów zakażenia układu moczowego oraz obecności zmian w badaniu ogólnym moczu. Wartość ta jest znamienna w przypadku :
- pałeczek Escherichia coli, charakteryzujących się szczególnym powinowactwem do nabłonków dróg moczowych (fimbrie P) oraz wysoką immunogennością, która powoduje rozwój stanu zapalnego w nerkach;
- pałeczek Pseudomonas aeruginosa, które charakteryzują się zdolnością długotrwałej kolonizacji oraz wywoływania uporczywych, nawracających i trudno leczących się zakażeń układu moczowego; powodem uporczywego zakażenia jest zdolność Pseudomonas aeruginosa do wytwarzania dużych ilości polisacharydów otoczkowych oraz tworzenia mikrokolonii, do których nie przenika antybiotyk podczas leczenia;
- pałeczek Proteus sp. I innych drobnoustrojow rozkładających mocznik (Klebsiella sp., Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus epidermidis) u pacjentów z kamicą układu moczowego; złogi struwitowe są zwykle zakażone, wyjałowienie ich podczas antybiotykoterapii jest niemożliwe - u tych pacjentów stale występuje wysiew pewnej ilości bakterii do moczu;
- pacjentów w trakcie antybiotykoterapii lub profilaktyki antyrefluksowej - izolacja czynnika etiologicznego zakażenia może wskazywać na brak skuteczności leczenia, np. w wyniku nabycia oporności bakterii na stosowany lek.
Izolacja z moczu w kolejnych badaniach różnych gatunków bakterii, które nie są typowymi uropatogenami, wskazuje najprawdopodobniej na błędy przedlaboratoryjne związane z nieprawidłowym przygotowaniem pacjenta, pobraniem lub transportem próbki.
Bezobjawową bakteriurię rozpoznaje się po stwierdzeniu w 2 kolejnych posiewach moczu tego samego drobnoustroju w mianie >105 bez występowania leukocyturii, ani żadnych innych klinicznych objawów zakażenia
W następstwie ostrego ZUM może wystąpić posocznica, ostra niewydolność nerek, wodonercze, roponercze, ropień nerki. Nawracające zakażenia górnego odcinka układu moczowego mogą być przyczyną powstawania zmian bliznowatych w miąższu nerek prowadzących do przewlekłej niewydolności nerek i rozwoju nadciśnienia tętniczego. Mogą być również przyczyną kamicy układu moczowego. Nawrót ZUM jest rozpoznawany w wyniku izolacji z moczu tego samego gatunku drobnoustroju w ciągu 2-3 tygodni od zakończenia leczenia przeciwbakteryjnego. Nadkażenie układu moczowego jest rozpoznawane na podstawie izolacji innego niż pierwotnie gatunku drobnoustroju z moczu w ciągu 2-3 tygodni od zakończenia leczenia przeciwbakteryjnego.
Klasyfikacja zakażeń układu moczowego
· w zależności od umiejscowienia zakażenia
1. zakażenia dolnego odcinka układu moczowego - pęcherz moczowy, cewka moczowa
2. zakażenia górnego odcinka układu moczowego - nerka, układy kielichowo-miedniczkowe, okolica okołonerkowa;
· w zależności od stopnia nasilenia objawów klinicznych oraz istnienia czynników sprzyjających zakażeniu
1. objawowe zakażenia układu moczowego
a. proste - tj. u kobiet bez czynników ryzyka
- ostre zapalenie cewki moczowej
- ostre zapalenie pęcherza
- ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek
b. złożone - tj. u pacjentów z czynnikami ryzyka,
- ostre i nawracające zapalenie cewki moczowej
- nawrotowe zapalenie pęcherza
- nawracające odmiedniczkowe zapalenie nerek
- ropień nerki
- ropień okołonerkowy
2. bezobjawowa bakteriuria
Ogólne zasady profilaktyki zakażeń układu moczowego
Pierwotna profilaktyka zakażeń pozaszpitalnych
· przestrzeganie higieny osobistej,
...
kasiula264