szczepanski pdf.pdf

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software

http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.

Jan Szczepañski Elementarne Pojêcia Socjologii

Od autora Niniejsze wydanie jest przedrukiem rozszerzonego wydania, które ukazało siê wiosn¹ 1970

roku. Nakład rozszedł siê tak szybko, ¿e nie zd¹¿yłem przygotowaæ zapowiedzianego słowniczka

pomocniczego terminów socjologicznych. Zostały w tym wydaniu poprawione tylko błêdy rzeczowe, jakie

zakradły siê do poprzedniego wydania, oraz usuniête niektóre potkniêcia stylistyczne. Poza tym tekst

pozostał bez zmian. Nie zd¹¿yłem tak¿e wykorzystaæ ¿yczliwych uwag kolegów, posługuj¹cych siê tym

podrêcznikiem w nauczaniu. Dziêkuj¹c im za przychylne ustosunkowanie siê do podrêcznika i prosz¹c o

dalsze uwagi krytyczne, chcê ich zapewniæ, ¿e wykorzystam je, je¿eli ksi¹¿ka bêdzie wznowiona.

Pañstwowemu Wydawnictwu Naukowemu a przede wszystkim jego Redakcji Socjologii serdecznie

dziêkujê za ¿yczliwoœæ i pomoc w przygotowaniu kolejnych, mam nadziejê lepszych, wydañ tego

podrêcznika. Warszawa, lipiec 1970 I. Wstêp Ksi¹¿ka ta jest pomyœlana jako wprowadzenie do

podstawowych pojêæ, przy pomocy których socjologia opisuje i wyjaœnia zjawiska i procesy zachodz¹ce w

zbiorowoœciach ludzkich. W ten sposób został tak¿e wstêpnie okreœlony przedmiot socjologii. Najogólniej

mówi¹c, najczêœciej spotykana definicja socjologii orzeka, ¿e jest ona nauk¹ o społeczeñstwie.

Zatrzymajmy siê wiêc krótko i rozwa¿my, co przez ten termin na ogół siê rozumie. Ka¿dy człowiek ¿yje w

społeczeñstwie, ka¿dy te¿ na swój u¿ytek jakoœ sobie ten termin okreœla i coœ sobie wyobra¿a, gdy go

u¿ywa. Pytaj¹c w rozmowach z kolegami czy znajomymi, co przez ten termin rozumiej¹, najczêœciej

usłyszymy, ¿e jest to ogół obywateli naszego pañstwa, czy dowolnego pañstwa, ¿e jest to mniej wiêcej to

samo co jakiœ naród. Czasami ktoœ powie, ¿e mieszkañcy jakiegoœ miasta te¿ stanowi¹ społeczeñstwo, gdy¿

w prasie czêsto mo¿na spotkaæ takie zwroty, jak: "społeczeñstwo Warszawy zamanifestowało swoj¹ wolê"

lub "społeczeñstwo polskie jest niezłomnie przekonane", czasami "społeczeñstwo Œl¹ska" itp. Ju¿ na

pierwszy rzut oka widaæ, ¿e te trzy zwroty mówi¹ o ró¿nych typach zbiorowoœci ludzkich, z czego mo¿na

by wyci¹gn¹æ wniosek, ¿e termin "społeczeñstwo" jest nazw¹ ogóln¹ dla wszystkich typów zbiorowoœci.

Rzeczywiœcie, w jêzyku potocznym nazwa ta jest u¿ywana w tym znaczeniu. Taki stopieñ precyzji w

okreœleniu wystarcza dla porozumiewania siê w ¿yciu codziennym, jest jednak niewystarczaj¹cy dla opisu

i wyjaœnieñ naukowych. Dlatego poni¿ej podamy dokładniejsze definicje, jakimi posługuj¹ siê

socjologowie w swoich teoriach społeczeñstwa. Socjologia jest wiêc nauk¹ o zbiorowoœciach ludzkich,

dokładniej - przedmiotem jej badañ s¹ zjawiska i procesy tworzenia siê ró¿nych form ¿ycia zbiorowego

ludzi, struktury tych zbiorowoœci, zjawiska i procesy zachodz¹ce w tych zbiorowoœciach, wynikaj¹ce ze

wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie, siły skupiaj¹ce i siły rozbijaj¹ce te zbiorowoœci, zmiany i

przekształcenia w nich zachodz¹ce. Tutaj znowu łatwo stwierdzimy, ¿e zjawiska i procesy zachodz¹ce w

zbiorowoœciach ludzkich, a wiêc w rodzinach, klasach szkolnych, s¹siedztwach, miastach, organizacjach

społecznych, partiach politycznych, pañstwach s¹ zjawiskami otaczaj¹cymi ka¿dego z nas jak powietrze,

s¹ czymœ naturalnym i oczywistym, tak, ¿e pytania w rodzaju: dlaczego ludzie znajomi kłaniaj¹ siê sobie

przy spotkaniu na ulicy? Dlaczego władze œcigaj¹ przestêpców? Dlaczego rodzice na ogół dbaj¹ o swoje

dzieci? Dlaczego w ka¿dym pañstwie istnieje rz¹d, lecz jego formy bywaj¹ ró¿ne? Dlaczego niektórzy

studenci ucz¹ siê lepiej od innych? Dlaczego niektórzy studenci z zapałem anga¿uj¹ siê politycznie, a inni

nie - s¹ uwa¿ane za pytania raczej dziecinne i ka¿dy student z łatwoœci¹ mo¿e na nie odpowiedzieæ. Mo¿na

spróbowaæ postawiæ te właœnie pytania kilku znajomym, a zobaczymy, ¿e ka¿dy z nich ma gotow¹

odpowiedŸ wyjaœniaj¹c¹. A wiêc bêd¹ to takie odpowiedzi: ludzie kłaniaj¹ siê sobie, bo taki jest obyczaj;

władze œcigaj¹ przestêpców, poniewa¿ s¹ powołane dla zapewnienia porz¹dku i ochrony obywateli; ka¿de

pañstwo musi mieæ rz¹d, poniewa¿ inaczej nie mo¿e istnieæ, a ró¿ne formy rz¹dów wynikaj¹ z tradycji,

warunków gospodarczych, ideologii politycznych; niektórzy studenci ucz¹ siê lepiej, poniewa¿ s¹

zdolniejsi i pracowitsi, niektórzy anga¿uj¹ siê politycznie, poniewa¿ polityka ich interesuje. Takie

wyjaœnienia w ¿yciu codziennym całkowicie nam wystarczaj¹, ale przy bli¿szym wejrzeniu zauwa¿ymy, ¿e

jedna niewiadoma została tu zast¹piona inn¹ - lecz tak¹, do której jesteœmy mo¿e bardziej

przyzwyczajeni, lub która nosi pozory wytłumaczenia. Czym wiêc socjolog mo¿e siê zajmowaæ, skoro taka

wiedza potoczna, intuicyjna wystarcza dla ¿ycia, działania, wpływania na innych ludzi, osi¹gania celów

itd. U¿ywaj¹c pewnej analogii mo¿emy powiedzieæ, ¿e ka¿dy człowiek tłumaczył sobie fakt, ¿e ciała

niepodparte spadaj¹, a Arystoteles tłumaczył ten fakt "naukowo", mówi¹c, ¿e miejscem ciał ciê¿kich jest

"na dole" czy dół, a miejscem ciał lekkich jest góra. Dlatego dym siê unosi, a kamieñ spada. Taka wiedza

wystarczała przez tysi¹ce lat rozwoju cywilizacji dla wznoszenia wspaniałych gmachów, budowania w

nich kominów, i - analogicznie - taka potoczna wiedza o ¿yciu społecznym doskonale wystarcza dla

załatwiania spraw ¿yciowych, zaspokajania potrzeb i układania sobie współ¿ycia z bliŸnimi. Czêsto jednak

ta wiedza potoczna zawodzi, jak o tym œwiadczy istnienie wielu ludzi zawiedzionych, rozczarowanych,

ludzi, których zaskakuj¹ nieoczekiwane reakcje - bliŸnich. Gdybyœmy znowu przyjrzeli siê bli¿ej naszym

własnym zachowaniom i działaniom, łatwo zauwa¿ymy, ¿e ka¿dy z nas ma jak¹œ ogóln¹ "teoriê" ¿ycia

społecznego i zachowania siê ludzi, która nam tłumaczy działania i postêpowanie naszych bliŸnich i słu¿y

nam jako podstawa naszego na nich oddziaływania. Ta teoria nie jest oczywiœcie usystematyzowana, ale

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software

http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.

składa siê ona z szeregu ogólnych "praw" ustalaj¹cych zale¿noœci przyczynowe miêdzy faktami,

sytuacjami a postêpowaniem ludzi, miêdzy ich motywami, d¹¿eniami i działaniami. S¹ to np. takie

uogólnienia czy "prawa naukowe", jak: ka¿dy człowiek szuka przede wszystkim swoich korzyœci;

przyjaciel jest gotów pomagaæ w potrzebie: ludzie na ogół przestrzegaj¹ przepisów prawa; ka¿dy człowiek

szuka przede wszystkim przyjemnoœci; niektórym ludziom wytê¿ona praca sprawia szczególn¹

przyjemnoœæ; ka¿dy człowiek jest pró¿ny, lubi siê chwaliæ i lubi, gdy siê o nim mówi dobrze; ka¿dy

człowiek d¹¿y do znalezienia uznania; ka¿dy człowiek musi siê komuœ zwierzyæ ze swoich tajemnic itd.

Kiedy wiêc chcemy kogoœ o coœ prosiæ, czy kogoœ do czegoœ namówiæ, lub osi¹gn¹æ jakiœ cel, wtedy

dokonujemy kalkulacji i obliczamy, jakie cechy posiadaj¹ ludzie, na których chcemy wywrzeæ jakiœ

wpływ, to znaczy wywołaæ u nich pozytywn¹ reakcjê wobec naszych d¹¿eñ, obliczamy, jakie ogólne reguły

maj¹ tu zastosowanie, odpowiednio wybieramy metodê działania, œrodki działania i odpowiednio je

stosujemy. Np. je¿eli student chce uzyskaæ od dziekana odroczenie egzaminu, to zale¿nie od tego, czy

dziekana okreœla sobie jako "dobrego człowieka" czy jako "psa na studentów", dobiera odpowiednie

uzasadnienie swojej proœby. Jak wiêc widzimy, nawet taka prosta sprawa, jak proœba zło¿ona na rêce

dziekana wymaga zastosowania ogólnej teorii działania, ustalenia stosunku przyczynowego i znajomoœci

zale¿noœci przyczynowych miêdzy stosowanymi œrodkami (słowa, przytaczane uzasadnienia) a

przewidywan¹ reakcj¹. Słowem, ka¿dy człowiek, zachowuj¹cy siê jakoœ w dowolnej sytuacji, je¿eli chce

osi¹gn¹æ zamierzony cel, musi korzystaæ z okreœlonej teorii socjologicznej i - o dziwo - okazuje siê, ¿e tak¹

teoriê posiada, gdy¿ czêsto zamierzony cel osi¹ga. Tak wiêc dochodzimy do stwierdzenia, ¿e tak poczciwy

mieszczanin Moliera dowiedział siê nagle, ¿e całe ¿ycie mówił proz¹ nie wiedz¹c o tym, tak i ka¿dy

człowiek jest socjologiem te¿ nie wiedz¹c o tym. Mo¿na by tu jeszcze odwołaæ siê do drugiego porównania

literackiego i dodaæ za Stañczykiem, ¿e ka¿dy człowiek jest tak samo socjologiem, jak jest lekarzem i jego

wiedza socjologiczna mo¿e byæ porównywana do jego wiedzy lekarskiej. Lecz¹c siê na własn¹ rêkê

ziółkami czy alkoholem, ka¿dy człowiek opiera siê tak¿e na jakiejœ teorii medycznej o zale¿noœciach

przyczynowych miêdzy procesem chorobowym a działaniem u¿ywanego œrodka. Podobnie praktyka

społeczna opiera siê na takiej socjologii praktycznej i ka¿dy człowiek w najprostszym działaniu

społecznym, np. w proœbie o po¿yczenie "kilku złotych", odwołuje siê do naukowej teorii o zale¿noœciach

miêdzy podnietami a reakcjami społecznymi. Czym socjologia naukowa ró¿ni siê od socjologii potocznej?

Socjologia potoczna jest oparta na zdrowym rozs¹dku, na uogólnieniu codziennych doœwiadczeñ w sposób

czêsto emocjonalny, niesystematyczny i niezweryfikowany. Socjologia naukowa opiera siê na

systematycznych badaniach, na posługiwaniu siê ustalonym aparatem pojêciowym, na sprawdzaniu

hipotez i twierdzeñ. Ró¿nice miêdzy nimi mog¹ byæ nieraz uderzaj¹ce. Np. w badaniach socjologów i

psychologów amerykañskich w czasie drugiej wojny œwiatowej niektóre twierdzenia doœwiadczenia

potocznego, ¿e np. ¿ołnierze pochodz¹cy ze wsi, z rodzin farmerskich bêd¹ lepiej znosili trudy wojenne ni¿

¿ołnierze z rodzin miejskich, lub przypuszczenie, ¿e ¿ołnierze Murzyni bêd¹ lepiej walczyli pod

dowództwem oficerów Murzynów, okazały siê zupełnie fałszywe i badania wykazały, ¿e sprawy miały siê

wrêcz przeciwnie. Badania prowadzone w przemyœle nad efektywnoœci¹ kierownictwa wykazały, ¿e wbrew

potocznym przekonaniom kierownictwo autokratyczne, polegaj¹ce na surowej dyscyplinie i narzucaniu

podwładnym woli kierownika, bez konsultowania z nimi i bez wci¹gania ich do udziału w

przygotowywaniu decyzji, nie jest tak efektywne jak kierownictwo demokratyczne, uwzglêdniaj¹ce

inicjatywê podwładnych i maj¹ce znaczenie wiêksze efekty w postaci wy¿szej wydajnoœci pracy, lepszego

jej wykonywania itp. W.I. Thomas i F. Znaniecki w znanym dziele o chłopie polskim scharakteryzowali tê

socjologiê "praktyczn¹", opart¹ na zdrowym rozs¹dku i wskazali, ¿e przyjmuje ona trzy mylne zało¿enia.

Pierwsze, przyjête milcz¹co, lub wyraŸnie sformułowane, to zało¿enie, ¿e znamy rzeczywistoœæ, poniewa¿

w niej ¿yjemy, i ¿e na tej podstawie ¿yciowej znajomoœci mo¿emy przyj¹æ jako pewne nasze wiadomoœci o

stosunkach społecznych. Jest to ta sama postawa, która kiedyœ wyra¿ała siê przyjmowaniem zało¿enia, ¿e

znamy œwiat fizyczny, poniewa¿ w nim ¿yjemy i działamy, a zatem mamy prawo do uogólnieñ bez

specjalnych badañ, tylko na podstawie zdrowego rozs¹dku. Jednak¿e praktyczna znajomoœæ tej

rzeczywistoœci społecznej jest bardzo ograniczona. Praktyk zna tylko pewn¹ niewielk¹ czêœæ

rzeczywistoœci społecznej, a o selekcji tych fragmentów, które zna, decyduj¹ wzglêdy przypadkowe i jego

cechy subiektywne (jak zainteresowania itp.). Drugi bł¹d tej socjologii praktycznej polega na stosowaniu

niewłaœciwej metody, gdy¿ jej uwaga skupia siê zawsze na osi¹gniêciu jakiegoœ praktycznego celu, a

podstaw¹ stawiania zagadnieñ i dobierania faktów do analizy jest zawsze ich ocena jako po¿¹danych czy

niepo¿¹danych z punktu widzenia zało¿onego celu. Praktyk stosuje wiêc tutaj pewne normy, zakłada, ¿e

rzeczywistoœæ siê do nich stosuje, a w okresach szybkich przemian społecznych, kiedy normy zawodz¹,

staje siê bezradny wobec tej rzeczywistoœci (np. bezradnoœæ polityków wobec niespodziewanie

wybuchaj¹cych ruchów rewolucyjnych). Trzecim błêdem tej socjologii praktycznej jest rozpatrywanie

faktów w izolacji od szerszych całoœci społecznych. Praktyk, znaj¹cy tylko swoj¹ dziedzinê, nie szuka

przyczyn i wyjaœnieñ niepokoj¹cych go faktów w zjawiskach wykraczaj¹cych poza praktyczn¹ sferê jego

działalnoœci. Np. prawnik skłonny jest szukaæ przyczyn przestêpczoœci tylko w niedostatkach systemu

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software

http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.

prawa, dyrektor fabryki z technicznym wykształceniem nie dostrzega wa¿noœci czynników

psychologicznych i społecznych. Thomas i Znaniecki wskazuj¹ wreszcie, ¿e ta socjologia praktyczna

przyjmuje ponadto dwa błêdne zało¿enia: 1Ï) ¿e ludzie reaguj¹ w ten sam sposób na te same wpływy, bez

wzglêdu na sw¹ indywidualn¹ przeszłoœæ w ¿yciu zbiorowym i ¿e dlatego jest mo¿liwe wywoływanie

identycznego zachowania u ró¿nych osobników przy pomocy identycznych œrodków; 2Ï) ¿e ludzie

rozwijaj¹ spontanicznie, bez wpływu z zewn¹trz, pewne tendencje, które czyni¹ ich zdolnymi do

korzystania w pełni i w jednolity sposób z danych warunków, ¿e dlatego wystarcza stworzyæ warunki

sprzyjaj¹ce lub usun¹æ niesprzyjaj¹ce, a¿eby wywołaæ lub stłumiæ te tendencje. Typowym przykładem

było wprowadzenie prohibicji w Stanach Zjednoczonych, kiedy twórcy ustawy s¹dzili, ¿e zakaz sprzeda¿y

alkoholu spowoduje zanik spo¿ywania alkoholu i zlikwiduje wszystkie ujemne skutki tej konsumpcji.

Tymczasem prohibicja zamiast zlikwidowaæ pijañstwo spowodowała jego wzrost, stworzyła nielegaln¹

produkcjê i przemyt oraz wywołała ogromn¹ falê przestêpczoœci przedtem nieznanej. Te błêdy praktyki

społecznej autorzy tłumacz¹ brakiem obiektywnych i wolnych od praktycznych celów badañ społecznych

*1. Widzimy wiêc, ¿e socjologia zdrowego rozs¹dku, potocznych doœwiadczeñ, wyczucia i intuicji nie

wystarcza dla rozwiniêcia socjologii naukowej, tzn. dla prowadzenia badañ zgodnie z regułami

metodologii nauk i do stworzenia logicznie poprawnej teorii wyjaœniaj¹cej zjawiska i procesy zachodz¹ce

w ¿yciu zbiorowym. Jednak¿e wpływ socjologii zdrowego rozs¹dku był potê¿ny, a wspomagany naciskiem

religii, filozofii, doktryn społeczno - politycznych, które to dziedziny refleksji na swój sposób tłumaczyły

¿ycie społeczne - spowodował, ¿e dopiero w XIX wieku powstała i rozwinêła siê socjologia naukowa.

Zakres badañ Powiedzieliœmy ogólnie, czym siê socjologia zajmuje i czym siê ró¿ni od potocznej i

praktycznej refleksji nad ¿yciem w zbiorowoœciach. Spróbujemy teraz okreœliæ bli¿ej zakres jej badañ.

Przede wszystkim socjologowie musz¹ dokonaæ jakiegoœ podziału i klasyfikacji ogółu zjawisk i procesów

zachodz¹cych w ¿yciu społecznym, ¿eby na tej podstawie dokonaæ systematyzacji swoich badañ i

konstrukcji teoretycznych. Wyró¿niamy we współczesnej socjologii nastêpuj¹ce działy badañ i zakresy

teorii ogólnych: a) Działy badaj¹ce instytucje społeczne takie, jak: rodzina, instytucje wychowawcze,

instytucje polityczne, instytucje wymiaru sprawiedliwoœci, instytucje naukowe, gospodarcze, a zwłaszcza

przemysł, inne instytucje pracy, instytucje religijne, oraz wszelkie inne rodzaje instytucji wystêpuj¹cych w

ró¿nych grupach i społeczeñstwach. b) Działy badaj¹ce ró¿ne typy zbiorowoœci i grup ludzkich takich jak

ró¿nego rodzaju małe grupy i krêgi społeczne; zbiorowoœci terytorialne, jak wieœ, miasto i inne; kategorie

zawodowe, warstwy i klasy społeczne oraz kasty; grupy celowe i organizacje tworzone dla realizacji

okreœlonych zadañ; zbiorowoœci tworz¹ce siê na podstawie posiadania wspólnej kultury itp. c) Działy

badañ nad procesami społecznymi takie, jak: procesy dezorganizacji społecznej (alkoholizm,

przestêpczoœæ, prostytucja); procesy migracji i ruchliwoœci społecznej (tzn. przenoszenia siê osób w

przestrzeni geograficznej i przechodzenia do innych zbiorowoœci oraz przechodzenia z jednej warstwy lub

klasy społecznej do innej); zjawiska i procesy wynikaj¹ce z masowego przekazywania treœci kulturowych i

informacji przez prasê, radio, telewizjê i film; konflikty zachodz¹ce w społeczeñstwach na tle rasowym,

etnicznym, politycznym; społecznymi skutkami procesów demograficznych, tzn. przedłu¿ania siê ¿ycia

ludzkiego, wysokiego lub niskiego przyrostu naturalnego; społecznymi konsekwencjami chorób czy te¿

społecznymi warunkami ich powstawania. Te, tutaj tylko pobie¿nie wskazane, działy socjologii nazywa siê

czasami socjologi¹ szczegółow¹. Zadaniem tych działów jest systematyczny opis poszczególnych dziedzin i

wyjaœnianie zachodz¹cych w nich zjawisk. Opis wymaga posiadania odpowiedniego aparatu pojêciowego,

a wyjaœnianie, tzn. ustalanie prawidłowoœci ich przebiegu, wykrywanie zwi¹zków i zale¿noœci, tworzenie

uogólnieñ - wymaga tworzenia teorii. St¹d zachodzi koniecznoœæ, aby nad tymi działami prowadz¹cymi

działania empiryczne i d¹¿¹cymi do uogólniania stwierdzonych prawidłowoœci w postaci teorii ró¿nego

zasiêgu, tzn. teorii wyjaœniaj¹cych wê¿sze lub szersze kompleksy zjawisk, budowaæ teorie bardziej ogólne,

wyjaœniaj¹ce zjawiska i procesy bardziej podstawowe, a zatem wa¿ne dla wszystkich dziedzin ¿ycia

społecznego. Np. socjologowie badaj¹cy konflikty w przemyœle tworz¹ teoriê konfliktów przemysłowych,

socjologowie badaj¹cy politykê tworz¹ teoriê konfliktów politycznych i militarnych, w badaniach

etnicznych i rasowych tworzy siê teorie konfliktów miêdzy narodami i rasami - zadaniem socjologii

ogólnej jest tworzenie teorii wszelkich konfliktów wystêpuj¹cych w społeczeñstwach ludzkich. Tak wiêc

socjologia ogólna, na podstawie materiałów, uogólnieñ, prawidłowoœci ustalonych w badaniach

szczegółowych, chce tworzyæ teorie obejmuj¹ce zespoły zjawisk wystêpuj¹ce w społeczeñstwach. Jej

zadaniem jest tak¿e ustalanie pojêæ. Socjologia ogólna, od samego pocz¹tku wyodrêbnienia siê naszej

nauki, rozwijała dwie teorie o powszechnym zasiêgu, a mianowicie: teoriê struktur społecznych oraz teoriê

rozwoju czy te¿, mówi¹c bardziej ogólnie, teoriê zmian, tzn. zarówno rozwoju, jak i regresji zbiorowoœci

społecznych. Teoria struktur społecznych, zwana niekiedy teori¹ grup społecznych oraz teori¹

społeczeñstwa, stara siê uogólniæ wyniki badañ nad ró¿nymi typami i formami zbiorowego ¿ycia ludzi i

ustaliæ jego ogólne prawa. Studiuje ona elementy składowe grup i zbiorowoœci wszelkiego rodzaju, zasady

ich budowy, wzajemnego przyporz¹dkowania elementów składaj¹cych siê na zbiorowoœci i siły

wyznaczaj¹ce ich funkcjonowanie. Bada spójnoœæ wewnêtrzn¹ grup, siły wyznaczaj¹ce tê spójnoœæ oraz

Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software

http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.

siły i czynniki wywołuj¹ce ich rozkład. Teoria zmian uogólnia wyniki badañ nad zjawiskami i procesami

przemian zachodz¹cych w ró¿nych grupach i zbiorowoœciach. Punktem ich wyjœcia s¹ opisy przebiegu

procesów i zmian w ich natê¿eniu, np. wzrost lub zanik przestêpczoœci w czasie, opisy zmian zachodz¹cych

w zbiorowoœciach i instytucjach, które przez porównywanie, czy te¿ stosowanie innych metod, mo¿na

uogólniæ, dochodz¹c do teorii rozwoju czy postêpu społecznego, lub te¿ teorii wyjaœniaj¹cych regresje i

zanikanie zbiorowoœci, zarówno w skali makrostruktur, tzn. wielkich zbiorowoœci, jak i mikrostruktur,

tzn małych grup. Obie te teorie ogólne dostarczaj¹ działom socjologii szczegółowej aparatu pojêciowego,

ogólnych dyrektyw badawczych, hipotez kierowniczych i pozwalaj¹ na zastosowanie do poszczególnych

działów szczegółowych schematów wyjaœniaj¹cych. One te¿ rozwijaj¹ teoretyczne zało¿enia metod

badawczych. Np. w monograficznym opisie wsi, miasta czy regionu uprzemysłowionego posługujemy siê

terminologi¹ wypracowan¹ w ogólnej teorii grup, stosujemy pojêcia rozwiniête w teorii zmian, stosujemy

metody opisu wypracowane w oparciu o ustalone układy zale¿noœci miêdzy zjawiskami społecznymi. A

wiêc, na przykład, opisuj¹c rodziny czy s¹siedztwa korzystamy z pojêæ wypracowanych w ogólnej teorii

instytucji i stosunków społecznych. Metody Zarówno socjologie szczegółowe, jak i socjologia ogólna

posługuj¹ siê w swoich badaniach ró¿nymi metodami. Musimy odró¿niæ dwie sprawy: metody badañ

stosowane w socjologii i metodê socjologiczn¹, która polega na zastosowaniu pojêæ i teorii socjologicznych

do wyjaœniania zjawisk badanych przez inne nauki. Najogólniej mówi¹c, metoda socjologiczna mo¿e byæ

stosowana np. w psychologii, gdzie przy jej pomocy szuka siê społecznych wyznaczników zachowañ

ludzkich, lub w ekonomii, gdy ekonomista, wyjaœniaj¹c przebieg procesów gospodarczych, odwołuje siê do

takich czynników, jak struktura grup, w których te zjawiska przebiegaj¹, ich tradycje kulturowe,

wyznaczaj¹ce postawy i d¹¿enia ekonomiczne ludnoœci itp. "Socjologizuj¹cy" historycy, wyjaœniaj¹c np.

procesy polityczne w jakiejœ epoce, szukaj¹ czynników wyznaczaj¹cych ich przebieg w strukturze klas i

warstw społecznych i ich interesach, w strukturze i organizacji grup nacisku, tzn. grup staraj¹cych siê

poprzez politykê pañstwa osi¹gaæ swoje partykularne interesy. Metoda socjologiczna w tym znaczeniu jest

wi¹zana z teori¹ tzw. socjologizmu, stworzon¹ przez Emila Durkheima, głosz¹c¹, ¿e rzeczywistoœæ

społeczna jest rzeczywistoœci¹ podstawow¹ i ¿e wszystkie dziedziny działalnoœci człowieka s¹ wyznaczane

przez strukturê społeczeñstwa, a zatem wszystkie nauki badaj¹ce te dziedziny powinny siê posługiwaæ

pojêciami socjologii. Lecz nawet na gruncie innych teorii, odrzucaj¹cych tezy socjologizmu, mo¿na

stosowaæ pojêcia i teorie socjologiczne jako pomocnicze, w opisie i wyjaœnianiu zjawisk prawnych,

gospodarczych, pedagogicznych, a nawet jêzykowych i innych. Historia nauki wykazała, ¿e metoda

socjologiczna okazała siê bardzo u¿yteczna jako metoda pomocnicza w wielu naukach humanistycznych i

społecznych. W swoich własnych badaniach socjologowie posługuj¹ siê ró¿nymi metodami. Mówi¹c w

wielkim skrócie trzeba tu odró¿niaæ: metody i techniki zbierania materiałów takie, jak: obserwacja,

ankiety, gromadzenie autobiografii i wypowiedzi osobistych (listy, wspomnienia, zeznania), gromadzenie

dokumentów (np. dokumenty s¹dowe), przeprowadzanie sonda¿y i spisów itp. Rodzaj zbieranych

materiałów i zastosowana technika zale¿¹ od zagadnienia i sposobu jego sformułowania. Np. je¿eli chcemy

zbadaæ, jak zmieniały siê postawy pokoleñ wobec okreœlonych zagadnieñ, najlepszym materiałem bêdzie

zebranie wypowiedzi, autobiografii obu pokoleñ. Je¿eli chcemy zbadaæ, jakie s¹ motywacje aktualne

ludnoœci skłaniaj¹ce j¹ do oszczêdzania, wtedy najlepiej jest według przygotowanego kwestionariusza

przeprowadziæ wywiady z wylosowan¹ próbk¹ ludnoœci. W badaniach przemian struktury wsi trzeba

posługiwaæ siê materiałami zebranymi w obserwacjach i innymi dokumentami. Po zebraniu materiałów

stosuje siê ró¿ne metody ich opracowania: analizê statystyczn¹, analizê treœci wypowiedzi, analizê

jakoœciow¹, polegaj¹c¹ na ustalaniu i konstruowaniu typów zjawisk, analizê porównawcz¹, oraz inne

metody, których wykaz mo¿na znaleŸæ w ka¿dym podrêczniku. Wreszcie w interpretacji zanalizowanych

materiałów mo¿na siê posługiwaæ metod¹ historyczn¹, metod¹ porównawcz¹, analiz¹ matematyczn¹, lub

te¿ mo¿na ł¹czyæ ró¿ne metody. Jak wiêc widzimy, zakres sposobów postêpowania badawczego w

socjologii jest zró¿nicowany i prowadzenie badañ socjologicznych wymaga precyzyjnego przestrzegania

reguł, gdy¿ praktyczne uczestnictwo i praktyczna znajomoœæ ¿ycia społecznego z jednej strony mog¹ byæ

bardzo pomocne, ale z drugiej strony s¹ Ÿródłem uprzedzeñ, uproszczeñ i zniekształceñ w opisie i w

interpretacjach faktów *2. Socjologia i inne nauki społeczne Z tego, co powiedzieliœmy dotychczas wynika

jasno, ¿e socjologia ma wiele punktów stycznych z innymi naukami społecznymi. Socjolog powinien wiêc

orientowaæ siê w ich badaniach i teoriach. Na pierwszym miejscu trzeba tu wymieniæ psychologiê, a wœród

jej działów zwłaszcza psychologiê społeczn¹. Na pograniczu socjologii, psychologii, psychologii społecznej

oraz psychoanalizy rozwinêły siê dwie teorie maj¹ce du¿e znaczenie dla socjologii, a przez niektóre szkoły

uwa¿ane za istotn¹ czêœæ składow¹ socjologii. S¹ to: teoria zachowania siê jednostek w sytuacjach

społecznych i teoria zachowania siê całych zbiorowoœci w ró¿nych sytuacjach. Obie te teorie rozwinêły siê

pod naciskiem potrzeb praktyki. Chodziło mianowicie o przewidywanie zachowañ siê jednostek np. w

czasie wyborów, zachowañ ekonomicznych np. w badaniach rynku, popytu na niektóre towary, zachowañ

w innych sytuacjach, np. przewidywanie zachowañ w sytuacjach zawodowych, przewidywanie sukcesów

studentów w studiach na wybranych kierunkach. Badania prowadzone w tej dziedzinie miały wiêc

http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.

zadania prognostyczne - chodziło o opracowanie zasad i uogólnieñ, pozwalaj¹cych przewidywaæ

zachowania siê jednostek, posiadaj¹cych pewne cechy, w okreœlonych sytuacjach. Druga teoria -

zachowania siê całych zbiorowoœci, np. grup zawodowych, tłumów, klas społecznych, wielkich mas

ludzkich, np. armii czy wielkich oddziałów wojskowych, równie¿ powstawała pod naciskiem potrzeb

praktycznych i miała dostarczaæ racjonalnych podstaw dla przewidywania reakcji wymienionych tu

typów zbiorowoœci na ró¿ne sytuacje, np. w okresie nagłych kryzysów, reakcji na pewne poci¹gniêcia

polityczne, na politykê gospodarcz¹. Jest rzecz¹ jasn¹, ¿e dla opracowania tych teorii sama socjologia nie

wystarcza, ¿e jest tu potrzebna współpraca psychologii, psychologii społecznej, czasami psychiatrii, lecz

tak¿e innych nauk społecznych, jak historii i ekonomii, prawoznawstwa, etnografii i etnologii

(antropologii kulturalnej). Lecz z naukami tymi socjologia ma tak¿e powi¹zania poza badaniami nad

zachowaniami jednostek i grup. Socjolog czêsto musi korzystaæ z materiałów i uogólnieñ tych nauk,

korzystaæ z ich opracowañ dla naœwietlenia mo¿liwie wszechstronnego zjawisk i procesów społecznych.

Materiały i teorie demografii, geografii społecznej czy gospodarczej, historii kultury, ró¿nych działów

statystyki s¹ mu tak¿e niezbêdne w niektórych typach badañ. Tym, co odró¿nia socjologiê od innych nauk

społecznych, jest charakterystyczne tylko dla niej poszukiwanie praw zjawisk zachodz¹cych "miêdzy

ludŸmi", badanie struktur, tzn. wzajemnego przyporz¹dkowania sobie ludzi w zbiorowoœciach, praw

przyporz¹dkowania elementów składowych zbiorowoœci jako całoœci, poszukiwanie sił społecznych

przejawiaj¹cych siê we wszystkich dziedzinach ¿ycia zbiorowego, sił obiektywnych działaj¹cych w małych

i wielkich zbiorowoœciach. Socjologa interesuje to, co jest specyficznie "społeczne", tzn. wynikaj¹ce z

wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie, obojêtne czy s¹ to oddziaływania spontaniczne, niezale¿ne od

woli i intencji jednostek, czy te¿ celowe i zamierzone. Głównym przedmiotem zainteresowania socjologa s¹

zawsze zbiorowoœci ludzkie, całoœci tworz¹ce siê ze wzajemnych oddziaływañ ludzi d¹¿¹cych do

zaspokojenia swoich potrzeb, całoœci tworzone z jednostek, grup, instytucji, wartoœci kulturalnych,

tradycji i stosunków. Układ i zadania niniejszego opracowania Dokonaliœmy powy¿ej najogólniejszej

charakterystyki socjologii, wskazuj¹c przedmiot jej badañ, pokazuj¹c ró¿nice miêdzy potoczn¹ refleksj¹

praktyczn¹ uczestnika ¿ycia społecznego a postaw¹ socjologa, wymieniaj¹c metody, którymi siê socjolog

posługuje i charakteryzuj¹c zwi¹zki socjologii z innymi naukami społecznymi. Teraz przejdziemy do

systematycznego wprowadzenia do pojêæ socjologii. Punktem wyjœcia jest materialistyczne stanowisko, ¿e

społeczeñstwo ludzkie jest czêœci¹ przyrody i ¿e rozwinêło siê ono w toku ewolucji z form społecznych

istniej¹cych w œwiecie zwierz¹t. Dlatego rozpoczniemy od krótkiego rzutu oka na ¿ycie społeczne roœlin i

zwierz¹t, ¿eby zdaæ sobie sprawê z tego, jakie zjawiska i procesy wynikaj¹ z procesów biologicznych, a

jakie s¹ wynikiem działania kultury tworzonej przez człowieka. Nastêpnie omówimy biologiczne podstawy

¿ycia społecznego wynikaj¹ce z cech organizmu ludzkiego, przedstawimy znaczenie warunków œrodowiska

geograficznego i procesów demograficznych dla przebiegu procesów społecznych. Nastêpnie przejdziemy

do rozwa¿añ nad ekonomicznymi podstawami ¿ycia społecznego i nad doniosłoœci¹ kultury. Przyroda,

gospodarka i kultura - stanowi¹, mówi¹c metafor¹, trzy "ramy", w których przebiegaj¹ zjawiska i

procesy ¿ycia zbiorowego ludzi. Potem bêdziemy siê starali zrekonstruowaæ analitycznie proces

powstawania wiêzi społecznej miêdzy ludŸmi, lecz aby to zrobiæ w sposób zrozumiały, bêdziemy musieli

przedtem zastanowiæ siê nad elementami i struktur¹ osobowoœci ludzkiej, gdy¿ wiêŸ powstaje ze

wzajemnych oddziaływañ miêdzy ludŸmi jako osobami, a nie jako organizmami biologicznymi. Nastêpny

rozdział przyniesie analizê ró¿nych typów i rodzajów zbiorowoœci ludzkich, dalej przedstawimy procesy w

nich zachodz¹ce i zakoñczymy omówieniem zmian społecznych. Jak ju¿ powiedziałem, ksi¹¿ka ta daje

wprowadzenia do pojêæ socjologii, nie jest wiêc systematycznym wprowadzeniem w całoœæ zagadnieñ,

chocia¿ stara siê omówiæ najwa¿niejsze działy socjologii ogólnej i w nich u¿ywane pojêcia, które nastêpnie

znajduj¹ zastosowanie we wszystkich działach socjologii szczegółowej. Jak wiêc czytaæ tê ksi¹¿kê jak j¹

studiowaæ? Wydaje mi siê, ¿e nastêpuj¹ce wskazówki mog¹ byæ u¿yteczne, gdy¿ zostały ju¿ one

sprawdzone jako techniki pracy i uczenia siê w innych naukach. Najlepiej jest rozpocz¹æ od szybkiego

przejrzenia całego rozdziału, ¿eby sobie uœwiadomiæ, jakie zagadnienia s¹ w nim poruszane, jakie pojêcia

zostały wprowadzone. Po takim wstêpnym zaznajomieniu siê, trzeba rozpocz¹æ drugie, uwa¿ne czytanie ze

sporz¹dzaniem sobie notatek, czy te¿ podkreœlaniem w tekœcie tez wa¿niejszych, rozwa¿aniem logicznoœci

wywodów, zastanawianiem siê nad w¹tpliwoœciami, zanotowaniem odsyłaczy do literatury i ewentualnym

zajrzeniem do cytowanej czy powoływanej ksi¹¿ki. Takie sprawdzenie i przeczytanie tekstu w cytowanej

ksi¹¿ce czy artykule jest niezwykle pomocne w zapamiêtaniu, gdy¿ pobudza zainteresowanie

zagadnieniem. To drugie czytanie powinno doprowadziæ do opanowania materiału z danego rozdziału.

Wreszcie trzeci etap uczenia siê polega na sporz¹dzeniu z pamiêci streszczenia i nastêpnie porównania go

z tekstem. Te trzy etapy daj¹ gwarancjê rzetelnego opanowania i przyswojenia sobie materiału. `cp2

Przypisy: 1. Przedstawienie metodologicznych zało¿eñ dzieła W.I. Thomasa i F. Znanieckiego, pt. "The

Polish Peasant in Europe and America" (Boston 1918Ï) czytelnik znajdzie w: Jan Szczepañski,

"Socjologia. Zarys problematyki i metod", Warszawa 1968, s. 354. 2. Patrz: S. Nowak, "Studia z

metodologii nauk społecznych", Warszawa 1965Ï; "Metody badañ socjologicznych", Wybór tekstów pod

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: