Jak wyobrażasz sobie wpływ społeczności lokalnych na zarządzanie lasami
i
prowadzenie gospodarki leśnej
definicja i historia
Okazałe widłaki – lepidodendrony i sygilarie – tworzyły bujne lasy. Ich grube pnie sięgały w górę na wysokość ponad 30 metrów. Po między nimi rosły drzewiaste skrzypy – kalamity, oraz liczne paprocie z rozłożystymi pióropuszami liści.
Później większość tych bagiennych drzew została zastąpiona przez rośliny, które lepiej potrafiły się przystosować do bardziej suchego klimatu kolejnych okresów geologicznych. Niektóre z nich całkowicie wymarły, ale paprotniki przetrwały do dzisiaj choć nie osiągają już tak okazałych rozmiarów.
Podczas ostatniego wielkiego zlodowacenia potężne połacie lodu pokryły Europę, Azję i Amerykę Północną. Dwanaście tysięcy lat temu lód zaczął powoli ustępować. Jego miejsce zajęły bezdrzewne, zimne stepy i tundry. Po jakimś czasie w tym surowym krajobrazie pojawiły się wierzby i brzozy, potem sosny i leszczyny. Ocieplający się klimat stworzył warunki odpowiednie dla dębów, jesionów, klonów, wiązów, lip i olch. Tereny górzyste opanował świerk. Ostatnie w lasach naszych praprzodków pojawiły się: buk, grab i jodła. Wtedy też powstały puszcze.
Współczesne lasy mają niewiele wspólnego z pierwotnymi naturalnymi lasami. Najczęściej tworzy je drzewostan złożony tylko ze świerków lub sosen. Leśnicy sadzą je w zwartych szeregach by ułatwić sobie wyrąb drzew. Takie lasy nazywamy także monokulturami, ponieważ obejmują tylko jeden gatunek. Naturalnym lasem w naszych szerokościach geograficznych byłby las mieszany składający się z drzew liściastych – grabów, lip, dębów, buków, jesionów, klonów, brzóz i wiązów. Pierwotnie naturalnym terenem występowania jodeł i świerków były obszary górskie.
Ekosystem lasu
W gospodarce leśnej przez las rozumie się grunt pokryty roślinnością leśną. Roślinność leśna odznacza się dużym zróżnicowaniem. Oprócz drzew w jego skład wchodzą krzewy, krzewinki, różne gatunki roślin zielnych, mchów, porostów, liczne grzyby. Szata roślinna wykazuje wyraźną strukturę warstwową. Najwyższą warstwę, złożoną niekiedy z kilku poziomów, tworzą drzewa, stanowiące drzewostan (jednogatunkowy lub wielogatunkowy). Pod ich koronami rozwija się podszyt – warstwa, w której skład wchodzą krzewy oraz podrost, czyli drzewa, które nie osiągnęły właściwej im wysokości. Trzecia, najniższa warstwa, zwana runem, to krzewinki, rośliny zielne, mchy, porosty i grzyby; niekiedy w skład runa wchodzi jeszcze tzw. nalot, czyli młode, paroletnie drzewa powstałe z samosiewu. Ponadto w lesie wyróżnia się: warstwę powierzchni gleby, zwaną ściółką leśną, utworzoną przez opadłe liście ( także igły), szczątki roślin ( gałązki, owoce, szyszki, nasiona) i zwierząt, oraz warstwę podziemną, w której skład wchodzi gleba i jej mieszkańcy. Wśród zwierząt, poza nielicznymi na ogół gatunkami dużych ssaków, w lesie występują zwykle liczne drobne ssaki, różne gatunki ptaków, niektóre gatunki gadów i płazów, liczne stawonogi, a także inne bezkręgowce. Bogato jest reprezentowany świat drobno ustrojów, zarówno roślinnych, jak i zwierzęcych.. Las należy do najpełniej wykształconych ekosystemów, w których współistnienie roślin, zwierząt i mikroorganizmów realizuje się na wszystkich poziomach troficznych i w różnych zależnościach. Las jako biocenoza odznacza się swoistymi cechami siedliskowymi, powstaje wskutek długotrwałego procesu przemian w środowisku i wyróżnia się swoistymi warunkami klimatycznymi, glebowymi oraz wodnymi. Wnętrze lasu jest silnie zacienione, osłonięte od wiatru. Panuje w nim znaczna wilgotność powietrza, dość wyrównana temperatura, mniejsze jest parowanie gleby i transpiracja. Nie wszystkie opady docierają do dna lasu, ponieważ część ich zatrzymują korony drzew, śnieg topnieje wolno, a gleba jest na ogół dość wilgotna i zamarza płytko. Warunki siedliskowe w lesie są bardziej wyrównane niż poza nim. Las dostarcza glebie znaczną ilość materii organicznej, przy czym w lesie iglastym jest ona kwaśna, wskutek czego dochodzi do tworzenia gleby bielicowej, natomiast w lesie liściastym jest zasadowa, w związku z czym powstają w nim gleby brunatne.
Formacje roślinne
Wśród formacji roślinnych las wyróżnia się znaczną wysokością ( np. wilgotny las równikowy osiąga wysokość 60 m ) oraz ogromną biomasą – na las przypada 90% całej biomasy Ziemi ( z czego 14-15% na borealne lasy iglaste, a 55-60% na wilgotne lasy równikowe). Lasy pokrywają obecnie ok. 30% powierzchni lądów. Głównymi czynnikami ograniczającymi występowanie 1asu są: zbyt niska temperatura (wyznaczająca północną granicę 1asu i jego granicę w górach, która przebiega np. w Polsce na wysokości ok. 1500 m n.p.m.) i brak dostatecznej ilości wody w glebie.
Wyróżnia się wiele rodzajów lasów w zależności od obszaru, na którym występują oraz od drzew, jakie w nich rosną, np. wilgotne lasy równikowe, wilgotne lasy podzwrotnikowe, lasy liściaste strefy umiarkowanej oraz borealne lasy iglaste
1. LASY TROPIKALNE ( deszczowe) – są jednym z najstarszych i najbogatszych w gatunki środowisk naturalnych naszej planety. Zajmują zaledwie 6% powierzchni Ziemi, są środowiskiem życia ponad połowy wszystkich gatunków roślin i zwierząt. Lasy deszczowe tworzą głównie szerokolistne wiecznie zielone drzewa, które rosną przez cały rok. Występują w rejonach gdzie temperatura jest wysoka, średnio 250 C, a roczne opady deszczu przekraczają 2000 mm. Znajdują się w strefie równikowej Ameryki Środkowej i Południowej ( największy las deszczowy zwany selwa zajmuje basen Amazonki), w Środkowej i Zachodniej Afryce, szczególnie w dorzeczu rzeki Zair, na Madagaskarze, większość terenów Południowo – Wschodniej Azji, na wielu wyspach pacyficznych i w stanie Queensland w Australii.
Lasy deszczowe można podzielić na kilka typów. Najbardziej rozpowszechnione i najbardziej zagrożone są nizinne lasy deszczowe. Innymi rodzajami są np. las mangrowy, który porasta nadbrzeżne, słonowodne bagna, oraz las deszczowy górski, zwany lasem mgłowym, gdyż często jest spowity chmurami mgły.
W wilgotnej strefie tropików gdzie występują lasy monsunowe, pora sucha, która trwa 3 – 4 miesiące jest wyraźnie zaznaczona. W lasach monsunowych żyje mniej gatunków roślin niż w nizinnych lasach deszczowych, a większość drzew zrzuca swe liście w czasie pory suchej. W lesie równikowym można wyróżnić kilka pięter, czy też warstw. Warstwa górna, stanowiąca coś w rodzaju baldachimu, znajduje się wysoko nad powierzchnią ziemi. Tworzą ją gałęzie i liście wyrastające z nagich pni przeciętnie na wysokość 30 – 40 m. Kilka wyjątkowo wysokich drzew wybija się ponad ten baldachim, korony ich tworzą najwyższą warstwę.
Niżej na wysokości około 10 m znajduje się piętro zwane podrostem, w którym rosną przeważnie młode drzewa, hamowane w swym rozwoju przez brak światła. Jeszcze niżej znajduje się podszyt, w skład którego wchodzą krzewy. W miejscach gdzie warstwa górna jest szczególnie gęsta roślinność podrostu jest rzadka, wystarczy jednak trochę światła a już bujnie się rozwija.
2. LASY PODZWROTNIKOWE rosną w Indiach, jak również w południowo zachodniej jak i wschodniej Australii, południowych Chinach i w Nowej Zelandii. Na obszarach tych pasaty i monsuny niosą znad morza dużo wilgoci, co przy dość wysokiej temperaturze stwarza odpowiednie warunki dla wilgotnych, zwłaszcza zielonych lasów.
3. LASY LIŚCIASTE STREFY UMIARKOWANEJ porastają obszary zachodniej Europy, wschodniej Azji, oraz wschodnią część Ameryki Północnej. Drzewa rosną przez wiosnę i lato, a na jesieni tracą liście. Potrzeba im ciepłego lata, łagodnej zimy, i średniej ilości opadów rzędu 800 mm rocznie, rozłożonych równomiernie w tym czasie. Czasem można też spotkać drzewa iglaste. Duże skupiska drzew iglastych tworzą wiecznie zielone lasy strefy umiarkowanej.
4. LASY IGLASTE zwane inaczej borami są największym lądowym zbiorowiskiem roślinnym na świecie. Na półkuli północnej tworzą pasmo o szerokości 1300 km. W Eurazji lasy szpilkowe tworzą pasmo ciągnące się od Skandynawii, na wschód przez Rosję po północne Chiny. Znaczne połacie lasów iglastych znajdują się w łańcuchu Himalajów, na Kaukazie, w Alpach i Pirenejach. Zimozielone drzewa tego ogromnego obszaru rosną tam gdzie jest zbyt chłodno, by większość gatunków drzew liściastych mogła wegetować i zbyt ciepło aby występowała tam roślinność typowa dla tundry.
Są dwa typy naturalnych borów świata: lasy szpilkowe północne, czyli borealne i bory górskie.
W Polsce dominują lasy publiczne - 82,6%, w tym lasy pozostające w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego, Lasy Państwowe - 78,4%, co odpowiada powierzchni 6967 mln ha. Struktura własności lasów nie uległa w ostatnim okresie istotnym zmianom. Zauważalny jest wzrost powierzchni leśnej parków narodowych z 1,0% w 1985 r. do 2,0% w r. 2002.Lasy w Polsce zachowały się głównie na najsłabszych glebach. W strukturze siedliskowej w Lasach Państwowych przeważają siedliska borowe, występujące na 58,9% powierzchni lasów. Siedliska lasowe zajmują 41,1%. W Lasach Państwowych dominują gatunki iglaste. Zajmują one 77% powierzchni leśnej. Na nizinach przeważają drzewostany z sosną jako gatunkiem panującym choć już nie tak wyraźnie jak kilkadziesiąt lat temu. W roku 1945 (liczona łącznie z modrzewiem) zajmowała 75,5% powierzchni polskich lasów, podczas gdy w roku 1997 już tylko 69%. W górach w składzie gatunkowym najliczniej występuje świerk (łącznie 5,5%). Z gatunków liściastych największy udział wykazuje dąb (7,1%). Struktura gatunkowa lasów w Polsce ulega korzystnym przemianom zmierzającym do wzbogacenia różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych. Pozycje sosny podważają gatunki liściaste, niegdyś, w XIX wieku, pomijane na jej korzyść podczas odnowień drzewostanów, głównie ze względu na wolniejszy od drzew iglastych wzrost. Dziś, jak widać, drzewa liściaste (dęby, lipy, brzozy, buki i klony) nadrabiają zaległości. W ciągu ostatnich 55 lat ich udział w polskich lasach wzrósł z 13 do 22,7%. Po części sprzyjają temu zmiany klimatyczne, ocieplenie powoduje, że lepiej radzą sobie z konkurencją północnych gatunków – sosny i świerka.
Drugą przyczyną tych zmian jest praca leśników. Dbając, by na każdym siedlisku rósł las z gatunkami dla niego optymalnymi, leśnicy przebudowują drzewostany. Taka przebudowa to zadanie bardzo skomplikowane, trwające często kilkadziesiąt lat. Polega najczęściej na sadzeniu, pod koronami dorosłego drzewostanu, sadzonek drzew odpowiednich dla danego siedliska. Po latach, gdy wyrasta z nich nowe, mocne pokolenie, stopniowo usuwa się stare drzewa z najwyższych pięter leśnego ekosystemu, dając możliwość wzrostu czekającej pod ich koronami na swą szansę leśnej „młodzieży”.
Gospodarka leśna – gałąź rolnictwa, która zajmuje się użytkowaniem, pielęgnowaniem i hodowlą lasu. Umiejętnie gospodarowany las może być niewyczerpalnym źródłem surowców. Las sam odradzał się już tysiące razy. Pierwsze pojawią się szybko rosnące drzewa, na przykład brzozy, a kiedy już trochę podrosną, zapewniają schronienie innym, wolniej rosnącym, takim jak np. dąb.
W lesie wypełnionym najróżniejszymi gatunkami roślin i zwierząt panuje równowaga. Jeśli jeden gatunek staje się zbyt liczny, natychmiast zwiększa się populacja innego, dla którego ten pierwszy stanowi pożywienie. Jeżeli na danym obszarze pojawia się zbyt dużo drapieżników wkrótce zaczyna brakować im pożywienia i część albo przenosi się w inne miejsce, albo zdycha z głodu. Gospodarka leśna polega więc na tym, by pozwolić przyrodzie samej utrzymywać równowagę, a ingerencję ograniczyć do naprawiania szkód wyrządzonych przez człowieka.
Te lasy. które już istnieją powinny być pielęgnowane przez kontrolowany wyrąb i rozsadzanie. To jednak nie wystarczy. Coraz większą popularnością cieszy się koncepcja ponownego zalesiania. Często jednak lasy posadzone przez człowieka są zbyt jednorodne. Dominacja jednego gatunku zakłóca naturalną równowagę. Dlatego też obecnie przy zalesianiu staramy się tak dobierać gatunki, by było miejsce i dla drzew szybko rosnących, takich jak np. jodła, i dla wolniej rosnących drzew liściastych, np. dębów. Są też szybko rosnące drzewa liściaste, przykładem może być brzoza, która dostarcza cienia i osłony młodym jodłom.
Przez cale wieki ludzie wycinali lasy przede wszystkim w celu pozyskania drewna. Drewno było pierwszym wykorzystywanym przez człowieka paliwem i do dziś jest używane do ogrzewania.
Najlepsze drewno, pocięte na deski, wykorzystuje się do budowy domów, mostów, łodzi i statków, robi się z niego meble, instrumenty muzyczne oraz mnóstwo innych przedmiotów. Inne gatunki wykorzystywane są w procesach produkcji papieru, plastiku, alkoholu. Z resztek można jeszcze zrobić płyty pilśniowe, węgiel drzewny - jako opał, węgiel do rysowania lub środek w przemyśle i medycynie.
Najbardziej cenione jest drewno drzew liściastych, jako że jest ono najtwardsze. Drewno uzyskiwane z drzew iglastych jest miększe. Są jednak wyjątki od tej reguły. Sosna parana ma bowiem drewno twarde, a nominalnie twarda balsa jest niezwykle lekka i miękka.
Las jest źródłem jeszcze wielu innych produktów. Z kory dębu korkowego otrzymujemy korek. Z drzewa kauczukowego pozyskuje się lateks, wykorzystywany w przemyśle chemicznym do produkcji gumy (między innymi również gumy do żucia). Żywica sosny znajduje szerokie zastosowanie w przemyśle chemicznym – do produkcji lakierów. Wiele drzew od dawna ceniono ze względu na właściwości odżywcze ich owoców. W przemyśle spożywczym wykorzystuje się też nasiona i orzechy wielu gatunków. Surowce roślinne służą w przemyśle zielarskim do wyrobu wielu środków leczniczych i kosmetycznych. Najprostszymi z nich są zioła i mieszanki ziołowe, przygotowane z rozdrobnionych i wymieszanych nieraz wielu różnych surowców zielarskich. Na przykład w mieszankach stosowanych w chorobach serca oprócz surowców o działaniu wybitnie nasercowym znajdują się także takie, które zawierają substancje czynne regulujące przemianę materii, wpływające dodatnio na czynności wątroby, układ nerwowy i trawienny. Ziele konwalii, jemioły, skrzypu, kwiatostan głogu, owoce róży, korzeń kozłka lekarskiego są składnikami mieszanek zalecanych przy chorobach serca i systemu nerwowego. W mieszankach przeciwgośćcowych występują takie surowce, jak kwiat wiązówki błotnej, bzu czarnego, kora wierzby, liść brzozy i pokrzywy, ziele skrzypu i jaskółczego ziela, owoc jarzębiny i głogu. Pączki sosny i ziele macierzanki są używane do kąpieli przy wspomnianych schorzeniach.
Surowce pochodzące z roślin występujących w lasach, jak mącznica lekarska, borówka brusznica, jałowiec, poziomka, pokrzywa, brzoza, skrzyp, znajdują się w mieszankach zalecanych w chorobach nerek i dróg moczowych. Nie brak tych roślin także wśród ziół przygotowanych na schorzenia wątroby, dróg żółciowych oraz przewodu pokarmowego.
Wśród schorzeń, przygotowanych do leczenia dróg oddechowych surowcami są: liście pokrzyku, brzozy, naparstnicy, korzeń żywokostu i mydlnicy, kora wierzby, kwiat bzu czarnego i wiązówki, kwiatostan lipy, koszyczek arniki, ziele konwalii, kopytnik i jaskółczego ziela, owoc jarzębiny, róży i jałowca i inne.
Do stosowania zewnętrznego zaleca się także niektóre surowce z roślin takich jak: jałowiec, sosna, macierzanka, arnika, wierzba itp. Kruszyna, szakłak, dziurawiec, bez czarny, brzoza, jałowiec, kopytnik, nawłoć, przełącznik, berberys, psianka słodkogórz i pokrzywa dostarczają surowców zielarskich do mieszanek zalecanych przy złej przemianie materii. Jako leki kojące są używane surowce z dzięgla, kozłka, krwawnika, jaskółczego ziela, a jako środki odkażające i gojące służą surowce z dzięgla, biedrzeńca, arniki i innych. Z kory chinowca wyodrębnia się chininę, lekarstwo stosowane przeciwko malarii. Duże znaczenie w przemyśle farmaceutycznym i spożywczym mają grzyby.
W wykorzystaniu „darów” leśnych na szczególną uwagę zasługują zwierzęta. Zwierzyna jest naturalnym składnikiem ekosystemu leśnego i podobnie jak pozostałe jego składniki podlega zabiegom ochronnym i hodowlanym. W czasie dozwolonym na odstrzał pozyskuje się je dla wartości odżywczych i smakowych mięsa, skór i poroża
Drzewa są najwyższymi roślinami na Ziemi. Dzięki temu mogą one wygrywać konkurencję o wodę i światło z innymi gatunkami roślin, a nawet je zacieniać.
Ludzie od niepamiętnych czasów odnosili się do drzew w szczególny sposób. Ponieważ są one długowieczne i dorastają do olbrzymich rozmiarów, były w zamierzchłych czasach nawet obiektami kultu, a obecnie stały się symbolami zdrowia, czystego środowiska i bezpośredniego kontaktu człowieka z naturą. Lasy na naszej planecie mają ogromny wpływ na klimat. Ich roczna produkcja pierwotna (masa wytworzonej w ciągu roku materii roślinnej) pod postacią liści, owoców i przyrostów drewna jest kolosalna. Drzewa, wykorzystując dwutlenek węgla, wodę i światło słoneczne, wytwarzają węglowodany (cukrowce) i wydzielają tlen. Pobierając dwutlenek węgla i wydzielając tlen uczestniczą w utrzymaniu prawidłowych proporcji tych gazów w powietrzu. Poważne ograniczenie powierzchni lasów na Ziemi musi mieć więc szkodliwy wpływ na stan atmosfery. W nielicznych miejscach lasy przetrwały do naszych czasów w postaci nienaruszonej, naturalnej . Takim rejonom należy bezwzględnie zapewnić ochronę. W Polsce jednym z nich jest obszar Białowieskiego Parku Narodowego. Drzewa należy chronić także z innego względu. Są one ważnym ogniwem w łańcuchu zależności pokarmowych w środowisku i dostarczają pożywienia oraz schronienia licznym gatunkom zwierząt. Szczególnie należy chronić gatunki rodzime dla danego rejonu, gdyż z nimi związanych jest o wiele więcej gatunków zwierząt niż z drzewami pochodzącymi z innych obszarów geograficznych.
Ważną sprawą jest także ochrona różnorodności gatunkowej lasu, to znaczy utrzymanie takich lasów, w których występują różne gatunki drzew. Podstawowego znaczenia nabiera ochrona puli genowej drzew, czyli całego materiału genetycznego roślin drzewiastych. Chroniąc geny drzew możemy zapewnić gatunkom różnorodność genetyczną, a tym samym stworzyć sobie możliwość jeszcze lepszego wykorzystywania poszczególnych gatunków roślin w celach gospodarczych. W utrzymaniu różnorodności genetycznej poszczególnych gatunków drzew ogromną rolę odgrywają ogrody botaniczne i naukowe stacje badawcze, które w tym celu prowadzą hodowle drzew pochodzących z różnych stref naturalnego zasięgu występowania danego gatunku.
Obawa przed wyginięciem roślin, szczególnie tych wykorzystywanych do celów gospodarczych, wzmaga wysiłki ekologów. Niektóre ważne z gospodarczego punktu widzenia gatunki drzew w drodze dokonywanej przez człowieka selekcji tracą swą różnorodność genetyczną. Dlatego naukowcy starają się w dzikich lasach odkrywać nowe odmiany, aby polepszać już istniejące linie hodowlane.
Zwykle działania ochronne koncentrują się na jakimś określonym gatunku drzewa lub na roślinach najbardziej wiekowych.
Głównym niebezpieczeństwem dla lasów w Polsce, jest zanieczyszczenie atmosfery. Czynnikami szkodliwymi są związki siarki, tlenki azotu, ozon, pyły, metale ciężkie. Lokalnie mogą działać np. fluor, nawozy azotowe. Wpływają one bezpośrednio na rośliny, zmieniając ich metabolizm, albo pośrednio przez zmianę właściwości gleby, chemizmu wody, wyniszczenie partnerów symbiotycznych i osłabienie odporności na choroby i szkodniki. Drzewa iglaste są wrażliwsze od liściastych, nie ma jednak drzew całkowicie odpornych na zanieczyszczenia. W Polsce wyróżnia się trzy strefy zagrożenia lasów:
I - strefa słabego zagrożenia (początkowe objawy uszkodzenia liści drzew),
II - strefa średniego zagrożenia
III - strefa silnego zagrożenia, w której uszkodzenie liści prowadzi do ich umierania (defoliacji).
Drzewa na obszarach zanieczyszczonych mają słaby przyrost, przerzedzone korony, niski wzrost; gospodarka leśna ponosi duże koszty na utrzymanie lasu. W kilku miejscach w Polsce lasy całkowicie wymarły (Góry Izerskie, część Karkonoszy, niektóre rejony Górnego Śląska, okolice Legnicy). Nie ma jednej prostej przyczyny wymierania lasów, składa się na to wiele czynników. Ochrona lasów przed tymi czynnikami polega przede wszystkim na przywróceniu czystości atmosfery. W samym leśnictwie podejmuje się różnorodne działania mające poprawić warunki życia drzew i utrzymanie, a nawet zwiększenie powierzchni leśnej: ograniczenie wyrębów, odnowienie wyselekcjonowanymi sadzonkami, przebudowa drzewostanów (np. iglastych na liściaste lub mieszane), poprawa siedlisk leśnych, zalesianie gruntów porolnych, ochrona gruntów leśnych przed zajmowaniem ich na cele nieleśne itp.
Zgodnie z obowiązującą ustawą o lasach podstawowym zadaniem Lasów Państwowych jest prowadzenie trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, realizowane w oparciu o plany urządzania lasu z uwzględnieniem w szczególności następujących celów:
1) zachowania lasów i korzystnego ich wpływu na klimat, powietrze, wodę, glebę, warunki życia i zdrowie człowieka oraz równowagę przyrodniczą; 2) ochron...
darius037