szczyt_unia_rosja.pdf

numer 20(95) | 27.05.2009 | ośrodek studiów wschodnich im. marka karpia

tydzień wschodzie

Biuletyn analityczny | rosja kaukaz azja centralna

analizy

osw.waw.pl

Szczyt rosyjsko-unijny z Ukrainą w tle / 2

Polecamy nasze publikacje

na stronie internetowej OSW

osw.waw.pl

Strasząc kryzysem gazowym wokół Ukrainy, Rosja usiłuje narzucić swoje reguły

współpracy energetycznej Unii Europejskiej

Problemy Naftohazu – potencjalne zagrożenie dla stabilności

dostaw gazu dla UE / 4

Bez zewnętrznego finansowania Naftohaz nie może zagwarantować bezpieczeń-

stwa dostaw gazu

wydarzenia

Rosja: Początek negocjacji nowego traktatu o kontroli zbrojeń / 6

Spadek inwestycji zagranicznych w Rosji / 6

Kreml formalizuje kontrolę nad Trybunałem Konstytucyjnym / 7

Miejsce Iranu

w rosyjskiej polityce zagranicznej

a relacje rosyjsko-amerykańskie

Prezydent Miedwiediew o Rossotrudniczestwie / 7

Kryzys w Rosji uderza w „mono-miasta” / 8

Gazprom przeciwko tranzytowi kazaskiego gazu do Europy / 8

Populistyczna ustawa antybankowa na Ukrainie / 9

Ukraińscy migranci wspierają gospodarkę / 10

Polityczny pat w Mołdawii / 10

Kryzys polityczny w Gruzji nie traci na sile / 11

Gruzja: Zatrzymano przywódców wojskowego buntu w Muchrowani / 11

Kazachstan zakazuje czytania książki byłego zięcia prezydenta / 12

Operacja specjalna we wschodnim Tadżykistanie / 12

Zamachy w Uzbekistanie / 13

Tadżykistan w obliczu

kryzysu państwowości

Turkmenistan: dymisje w kluczowych resortach / 14

TYDZIEŃ WSCHODZIE

Biuletyn analityczny osw

rosja, kaukaz, azja centralna

numer 20(95), 27.05.2009

spis treści

analizy

Szczyt rosyjsko-unijny z Ukrainą w tle

21–22 maja w Chabarowsku na rosyjskim Dalekim Wschodzie odbył

się szczyt Rosja–Unia Europejska. Spotkanie nie przyniosło konkret-

nych rezultatów i pokazało, że stosunki rosyjsko-unijne są i w najbliż-

szych miesiącach pozostaną zdominowane przez kwestie energetyczne.

Rosja chce narzucić UE swoje reguły współpracy energetycznej, w tym

zagwarantować długoterminowy zbyt gazu, uzyskać dostęp do unijne-

go rynku detalicznego oraz zminimalizować rolę państw tranzytowych,

w pierwszym rzędzie Ukrainy. Moskwa dąży do przejęcia realnej kontroli

nad ukraińskim systemem gazociągów tranzytowych, usiłując przy tym

storpedować unijno-ukraińskie memorandum z 23 marca br. o moderni-

zacji tego systemu. Wzmocnieniu rosyjskich argumentów służą ostrze-

żenia przed wybuchem kolejnego kryzysu gazowego, którego przyczyną

miałaby być Ukraina.

Cele rosyjskie

Moskwa dąży do takiego rozwiązania sporu w kwestii zasad współpracy

energetycznej, które utrwaliłoby jej pozycję na unijnym rynku energetycznym

i stara się to osiągnąć poprzez:

- skłonienie Unii do stworzenia nowych podstaw prawnych współpracy ener-

getycznej, korzystnych dla Rosji. W Chabarowsku prezydent Dmitrij Miedwie-

diew podkreślił, że Rosja nie zamierza stosować się do reguł Traktatu Karty

Energetycznej (TKE) w jej obecnej postaci (umowę Federacja Rosyjska pod-

pisała, ale nie ratyfikowała). Moskwa chce zagwarantować sobie bezproble-

mowy przesył surowców i ograniczyć prawa krajów tranzytowych. Jednocze-

śnie nie chce zgodzić się na udostępnienie swojej infrastruktury transportowej

wszystkim uczestnikom rynku (w tym krajom Azji Centralnej). Gazprom nie

zgadza się też z wprowadzanymi w państwach unijnych regulacjami libera-

lizującymi rynek gazowy (w ramach tzw. trzeciego pakietu liberalizacyjnego)

i chciałby gwarancji zbytu gazu, utrzymania kontraktów długoterminowych

oraz dostępu do detalicznego rynku unijnego. Moskwa proponuje UE odejście

od TKE w formie daleko idących zmian tego dokumentu, bądź poprzez zawar-

cie nowego porozumienia, które uwzględniałoby rosyjskie postulaty;

- zniechęcenie Unii do instytucjonalizacji współpracy dwustronnej z Ukrainą

w sferze energetyki, w tym przede wszystkim niedopuszczenie do zaanga-

żowania Brukseli w modernizację ukraińskiego systemu gazowego czy przy-

stąpienia Ukrainy do europejskiej Wspólnoty Energetycznej. Oznaczałoby to

bowiem rozciągnięcie reguł unijnych na ukraiński rynek gazowy. Zamiast tego

Moskwa dąży do stworzenia trójstronnego konsorcjum gazowego, które pod

jej egidą zarządzałoby ukraińskimi gazociągami tranzytowymi;

- promocję własnych projektów gazociągowych (Nord Stream i South Stream)

i próby skłonienia podmiotów unijnych, tak państwowych, jak i prywatnych,

do ich współfinansowania. Rosja domaga się ponadto uznania gazociągu

South Stream za jeden z priorytetowych projektów UE i zamierza uzyskać

ANALIZY

TYDZIEŃ WSCHODZIE

Biuletyn analityczny osw

rosja, kaukaz, azja centralna

numer 20(95), 27.05.2009

spis treści

dla wniosku w tej sprawie poparcie europejskich koncernów energetycznych

(z państw, które miałyby uczestniczyć w budowie tej trasy).

Rosja straszy Ukrainą

Głównym środkiem dla osiągnięcia przez Rosję jej celów jest straszenie Unii moż-

liwością wybuchu kolejnego kryzysu gazowego ze względu na postawę Ukrainy.

Zarówno prezydent Miedwiediew w Chabarowsku, jak i premier Władimir

Putin podczas spotkania z premier Ukrainy Julią Tymoszenko 22 maja

w Astanie (przy okazji szczytu premierów WNP) przekonywali, że Ukraina musi

w krótkim terminie zakupić 19,5 mld m 3 gazu (kosztem niemal 5 mld USD)

dla zapełnienia zbiorników gazu przed zimą. Bez tego – jak przekonuje strona

rosyjska – dostawy gazu na rynek unijny będą zagrożone ( szerzej patrz ana-

liza „Problemy Naftohazu – potencjalne zagrożenie dla stabilności dostaw

gazu dla UE” ).

Rosja deklaruje, że byłaby skłonna udzielić kredytu Ukrainie na zakup surow-

ca, ale ma wątpliwości co do jej wypłacalności oraz stabilności władz ukra-

ińskich. W związku z tym prezydent Miedwiediew zaproponował, aby Unia

i Rosja wspólnie udzieliły Ukrainie kredytu na ten cel, co może być odczytane

jako pierwszy krok na drodze do utworzenia rosyjsko-unijno-ukraińskiego kon-

sorcjum ds. zarządzania ukraińską siecią gazociągów tranzytowych.

Reakcja Unii

Unia Europejska ostrożnie odnosi się do rosyjskich postulatów. Zgodnie

z deklaracjami złożonymi po szczycie w Chabarowsku przez przewodniczące-

go Komisji Europejskiej, Jose Manuela Barroso, UE jest gotowa do rozmowy

o rosyjskich propozycjach w kwestii zasad współpracy energetycznej i ich

częściowego uwzględnienia, ale w ramach procesu przeglądu TKE, odbywa-

jącego się w tym roku, nie tworząc ani nowych podstaw prawnych, ani reguł.

Ponadto Unia chce włączyć zasady Karty do rozdziału energetycznego nego-

cjowanego aktualnie nowego porozumienia o ramach prawnych stosunków

UE–Rosja, zastępującego traktat PCA. Za najpilniejszą kwestię Unia uznaje

konieczność stworzenia mechanizmu wczesnego ostrzegania w sferze dostaw

ropy naftowej, gazu ziemnego oraz energii elektrycznej. Ta kwestia jest od

kilkunastu miesięcy podnoszona przez UE w dialogu z Rosją, ale wbrew zapo-

wiedziom strony rosyjskiej nie doszło do ustanowienia takiego mechanizmu.

Konkluzje

Rosyjska postawa pokazuje, że Moskwa konsekwentnie zmierza do na-

rzucenia UE swoich zasad funkcjonowania europejskiego rynku gazowego.

Od styczniowego kryzysu gazowego centralne miejsce w rosyjskiej strate-

gii wobec Unii zajmuje Ukraina, wykorzystywana przez Moskwę jako śro-

dek nacisku. Rosja chce przekonać UE, że Kijów nie jest odpowiedzialnym

partnerem w relacjach energetycznych, a jego działania grożą ponownymi

przerwami w dostawach gazu. Rosyjskie działania zmierzają do storpedo-

wania unijno-ukraińskiego memorandum i przekonania Brukseli o potrzebie

stworzenia międzynarodowego konsorcjum gazowego. Cele te Moskwa może

osiągnąć poprzez wspólne z Unią udzielenie kredytu Ukrainie albo jedno-

ANALIZY

TYDZIEŃ WSCHODZIE

Biuletyn analityczny osw

rosja, kaukaz, azja centralna

numer 20(95), 27.05.2009

spis treści

stronny kredyt. Oba rozwiązania oznaczałyby w praktyce podporządkowanie

ukraińskiego systemu gazociągowego Rosji. W przypadku fiaska powyższych

działań Rosji prawdopodobny jest kolejny kryzys gazowy, który Moskwa wy-

korzystałaby do dalszej dyskredytacji Ukrainy.

Marcin Kaczmarski, Wojciech Konończuk, Ewa Paszyc

Problemy Naftohazu – potencjalne zagrożenie

dla stabilności dostaw gazu dla UE

Premier Ukrainy Julii Tymoszenko nie udało się wynegocjować 22 maja

z rosyjskim premierem Władimirem Putinem wsparcia w finansowa-

niu zakupów gazu na uzupełnienie rezerw wykorzystywanych w okre-

sie jesienno-zimowym. Obecna trudna sytuacja finansowa ukraińskie-

go monopolisty Naftohazu zmusza rząd w Kijowie do poszukiwania

zewnętrznych źródeł sfinansowania tych zakupów. Jeżeli próby te się

nie powiodą, brak zapasów magazynowych uniemożliwi pełne pokrycie

potrzeb ukraińskich odbiorców, a z powodów technologicznych może

też zakłócić dostawy tranzytowe do państw UE.

Pustoszejące magazyny gazu

Ukraina powinna zgromadzić w podziemnych magazynach około 20 mld m 3

gazu, by zapewnić pełne dostawy tego surowca w okresie zwiększonych po-

borów w sezonie grzewczym. Równocześnie brak rezerw może stworzyć po-

ważne problemy w zapewnieniu płynnych dostaw tranzytowych. W okresie

jesienno-zimowym ukraińscy odbiorcy otrzymują gaz z bezpośrednich dostaw

z Rosji, a dostawy dla odbiorców spoza Ukrainy realizowane są w dużym

stopniu z podziemnych zbiorników rozlokowanych w zachodniej Ukrainie.

Tradycyjnie napełnianie zbiorników rozpoczynano 15 kwietnia, ale w bie-

żącym roku w kwietniu udało się zakupić jedynie 800 mln m 3 , a w maju

prawdopodobnie rezerwy nie będą powiększane ze względu na problemy

finansowe Naftohazu. Równocześnie wyczerpywane są rezerwy zgromadzone

w roku ubiegłym, ponieważ gaz z podziemnych zbiorników zastępował bieżą-

cy import – zwłaszcza w I kwartale, kiedy jego cena była wyższa niż planowa-

na na kolejne okresy. W I kwartale Naftohaz kupił jedynie 2,5 mld m 3 gazu,

przy rocznym kontrakcie na dostawy 35 mld m 3 gazu i średnim imporcie

w latach poprzednich na poziomie około 50 mld m 3 .

Naftohaz nie ma środków na zakup gazu

Dochody ze sprzedaży gazu ukraińskim odbiorcom ze względu na utrzymy-

wanie zaniżonych regulowanych cen oraz niską dyscyplinę płatniczą mogą

być niewystarczające do pokrycia opłat za dostawy importowe na bieżące

potrzeby. Tym bardziej Naftohaz nie będzie w stanie sfinansować zakupów

na tworzenie zapasów gazu. Już w I kwartale rozliczał się z Gazpromem

dzięki wsparciu z budżetu i kredytom państwowych banków wymuszanym

przez rząd. Za dostawy kwietniowe w znacznej mierze rozliczył się w poczet

przyszłych opłat tranzytowych. Jeżeli strona rosyjska będzie zainteresowana

ANALIZY

TYDZIEŃ WSCHODZIE

Biuletyn analityczny osw

rosja, kaukaz, azja centralna

numer 20(95), 27.05.2009

spis treści

dodatkowym osłabieniem pozycji Naftohazu, może wykorzystać jeszcze jeden

instrument – zażądać kar umownych za niezrealizowane dostawy (klauzula

take or pay ), które tylko za I kwartał wyliczono na 2 mld USD. Równocze-

śnie Naftohaz jest obciążony obsługą swego zadłużenia zagranicznego i np.

we wrześniu musi wykupić wygasające obligacje na sumę 500 mln USD.

Bez zewnętrznych źródeł finansowania nie będzie więc miał możliwości zaku-

pienia gazu, który powinien zgromadzić jako niezbędne zapasy.

Rząd poszukuje wsparcia dla Naftohazu

Premier Tymoszenko od dłuższego czasu zabiega o uzyskanie 5 mld USD

kredytu na sfinansowanie zakupu rosyjskiego gazu. W połowie lutego przed-

stawiciele rosyjskiego rządu dość przychylnie odnosili się do tej prośby,

chociaż nie są znane warunki, na jakich miałby być udzielony kredyt oraz

stanowisko Tymoszenko wobec tych warunków. Podczas spotkania Tymo-

szenko z Putinem 29 kwietnia rozważano też rozliczenie dostaw gazu dostar-

czanego do podziemnych zbiorników w ramach przyszłych opłat za tranzyt.

Jednak podczas ostatniego spotkania premierów 22 maja w Astanie Władimir

Putin wycofał się z wcześniejszych (wstępnych) ustaleń. Poinformował też,

że strona rosyjska proponowała Brukseli wspólne sfinansowanie dostaw gazu

do ukraińskich zbiorników i nie uzyskała akceptacji dla tej propozycji. Premier

Rosji podkreślił, że Ukraina nie jest w stanie sama rozwiązać tego problemu,

dlatego UE i Federacja Rosyjska powinny wspólnie udzielić jej wsparcia i po-

dzielić tym samym odpowiedzialność za bezpieczeństwo tranzytu gazu.

Perspektywy

Naftohaz nie ma środków na sfinansowanie zakupu gazu magazynowanego

w podziemnych zbiornikach, a od stanowiska strony rosyjskiej zależy w dużej

mierze, czy uda się rozwiązać ten problem.

Możliwe są następujące warianty rozwiązania:

1. Strona rosyjska zgodzi się na rozliczenie dostaw w poczet przyszłych opłat

tranzytowych. Oznaczać to będzie bezpieczne dostawy, ale storpeduje pro-

jekt zawarty w unijno-ukraińskiej deklaracji brukselskiej z 23 marca o po-

mocy Unii w modernizacji ukraińskich gazociągów, ponieważ Ukraina nie

będzie mogła utworzyć niezależnego, działającego na zasadach rynkowych

operatora tranzytu. Taki podmiot nie miałby przez najbliższe pięć lat do-

chodów z usług tranzytowych.

2. Rosja i UE wspólnie udzielą kredytu Ukrainie. Strategia rosyjska w tym

wariancie polegałaby na wciąganiu UE w rozwiązywanie problemów ga-

zowych zgodnie z interesami Moskwy. Może to być pierwszy istotny krok

w stronę tworzenia trójstronnego konsorcjum zarządzającego gazowymi

magistralami tranzytowymi.

3. Ukraina nie zgromadzi odpowiednich zapasów gazu, co stanie się przyczy-

ną kolejnego kryzysu gazowego. Odpowiedzialnością za jego wywołanie

będzie obciążona strona ukraińska.

4. Ukraiński rząd znajdzie źródło finansowania zakupu gazu bez udziału Rosji.

Byłby to wariant najkorzystniejszy dla Ukrainy oraz bezpieczeństwa tranzy-

tu, lecz wobec trudnej sytuacji gospodarczej – najmniej prawdopodobny.

Anna Górska

ANALIZY

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: