Tekst ustawy ustalony ostatecznie po rozpatrzeniu poprawek Senatu
USTAWA
z dnia 12 marca 2004 r.
o pomocy społecznej
Dział I
Przepisy ogólne
Rozdział 1
Zasady ogólne i zakres podmiotowy ustawy
Art. 1.
Ustawa określa:
1) zadania w zakresie pomocy społecznej;
2) rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania;
3) organizację pomocy społecznej;
4) zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie pomocy społecznej.
Art. 2.
1. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu
umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych,
których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby
i możliwości.
2. Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej,
współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi
i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami
wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi.
Art. 3.
1. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia
niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających
godności człowieka.
2
2. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w
art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia
osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem.
3. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności
uzasadniających udzielenie pomocy.
4. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione,
jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.
Art. 4.
Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania
w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.
Art. 5.
Prawo do świadczeń z pomocy społecznej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią
inaczej, przysługuje:
1) osobom posiadającym obywatelstwo polskie mającym miejsce zamieszkania
i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
2) cudzoziemcom mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej posiadającym zezwolenie na osiedlenie się,
zgodę na pobyt tolerowany lub status uchodźcy nadany w Rzeczypospolitej
Polskiej;
3) obywatelom państw członkowskich Unii Europejskiej lub Europejskiego
Obszaru Gospodarczego, przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej, którzy uzyskali zezwolenie na pobyt.
Art. 6.
Użyte w ustawie określenia oznaczają:
1) całkowita niezdolność do pracy - całkowitą niezdolność do pracy w rozumieniu
przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
albo zaliczenie do I lub II grupy inwalidów lub legitymowanie się
znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu
przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych;
2) dochód dziecka - dochód, do którego zalicza się kwotę otrzymywanej renty
wraz z dodatkiem dla sierot zupełnych, zasiłek pielęgnacyjny, dodatek pielęgnacyjny,
otrzymywane alimenty oraz kwotę odpowiadającą dochodom
uzyskiwanym z majątku dziecka;
3) dochód na osobę w rodzinie - dochód rodziny podzielony przez liczbę osób
w rodzinie;
4) dochód rodziny - sumę miesięcznych dochodów osób w rodzinie;
5) jednostka organizacyjna pomocy społecznej - regionalny ośrodek polityki
społecznej, powiatowe centrum pomocy rodzinie, ośrodek pomocy społecznej,
dom pomocy społecznej, placówkę specjalistycznego poradnictwa, w
3
tym rodzinnego, placówkę opiekuńczo-wychowawczą, ośrodek adopcyjnoopiekuńczy,
ośrodek wsparcia i ośrodek interwencji kryzysowej;
6) kontrakt socjalny - pisemną umowę zawartą z osobą ubiegającą się o pomoc,
określającą uprawnienia i zobowiązania stron umowy, w ramach wspólnie
podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji
życiowej osoby lub rodziny;
7) niezdolność do pracy z tytułu wieku - ukończone 60 lat przez kobietę i 65 lat
przez mężczyznę;
8) osoba bezdomna - osobę niezamieszkującą w lokalu mieszkalnym w rozumieniu
przepisów o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie
gminy i niezameldowaną na pobyt stały, w rozumieniu przepisów o ewidencji
ludności i dowodach osobistych, a także osobę niezamieszkującą w lokalu
mieszkalnym i zameldowaną na pobyt stały w lokalu, w którym nie ma
możliwości zamieszkania;
9) osoba samotna - osobę samotnie gospodarującą, niepozostającą w związku
małżeńskim i nieposiadającą wstępnych ani zstępnych;
10) osoba samotnie gospodarująca - osobę prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo
domowe;
11) osoba zatrudniona - osobę pozostającą w zatrudnieniu w rozumieniu przepisów
o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu lub prowadzącą działalność
gospodarczą w rozumieniu przepisów dotyczących działalności gospodarczej;
12) praca socjalna - działalność zawodową mającą na celu pomoc osobom i rodzinom
we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w
społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie
warunków sprzyjających temu celowi;
13) renta - rentę z polskiego lub zagranicznego systemu ubezpieczeń społecznych,
rentę strukturalną lub rentę socjalną;
14) rodzina - osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym
związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące;
15) średni miesięczny koszt utrzymania w domu pomocy społecznej lub placówce
opiekuńczo-wychowawczej - kwotę rocznych wydatków na działalność
domu lub placówki opiekuńczo-wychowawczej wynikającą z utrzymania
mieszkańców lub dzieci, z roku poprzedniego, bez wydatków inwestycyjnych,
powiększoną o prognozowany średnioroczny wskaźnik cen towarów i
usług konsumpcyjnych ogółem, przyjęty w ustawie budżetowej na dany rok
kalendarzowy, podzieloną przez liczbę miejsc w domu lub placówce i przez
dwanaście;
16) świadczenie nienależnie pobrane - świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie
przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania
o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.
Art. 7.
Pomocy społecznej udziela się osobom i rodzinom w szczególności z powodu:
1) ubóstwa;
4
2) sieroctwa;
3) bezdomności;
4) bezrobocia;
5) niepełnosprawności;
6) długotrwałej lub ciężkiej choroby;
7) przemocy w rodzinie;
8) potrzeby ochrony macierzyństwa lub wielodzietności;
9) bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa
domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych;
10) braku umiejętności w przystosowaniu do życia młodzieży opuszczającej
placówki opiekuńczo-wychowawcze;
11) trudności w integracji osób, które otrzymały status uchodźcy;
12) trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego;
13) alkoholizmu lub narkomanii;
14) zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej;
15) klęski żywiołowej lub ekologicznej.
Art. 8.
1. Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40,
41, 78 i 91, przysługuje:
1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 461 zł,
zwanej dalej „kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej”;
2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 316 zł,
zwanej dalej „kryterium dochodowym na osobę w rodzinie”;
3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego
na osobę w rodzinie, zwanej dalej „kryterium dochodowym rodziny”
- przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych
w art. 7 pkt 2-15 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy
społecznej.
2. Rada gminy, w drodze uchwały, może podwyższyć kwoty, o których mowa w
ust. 1 pkt 1 i 2, uprawniające do zasiłków okresowego i celowego.
3. Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego
złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym
wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa
nie stanowi inaczej, pomniejszoną o:
1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych;
2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o powszechnym
ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne
określone w odrębnych przepisach;
3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.
5
4. Do dochodu ustalonego w myśl ust. 3 nie wlicza się jednorazowego pieniężnego
świadczenia socjalnego oraz wartości świadczeń w naturze.
5. W stosunku do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą:
1) opodatkowaną podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach
określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych - za
dochód przyjmuje się przychód z tej działalności pomniejszony o koszty
uzyskania przychodu, obciążenie podatkiem należnym i składkami na ubezpieczenie
zdrowotne określonymi w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu
w Narodowym Funduszu Zdrowia, związane z prowadzeniem tej
działalności oraz odliczonymi od dochodu składkami na ubezpieczenie
społeczne niezaliczonymi do kosztów uzyskania przychodów, określonymi
w odrębnych przepisach, z tym że:
a) różnicę przychodów i kosztów ich uzyskania ustala się za miesiąc poprzedzający
miesiąc złożenia wniosku w oparciu o wielkości wykazane
w deklaracjach podatkowych za okresy od początku roku do końca
miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku oraz od początku
roku do końca miesiąca poprzedzającego ten miesiąc; wysokość miesięcznego
obciążenia podatkiem, składkami na ubezpieczenie zdrowotne
oraz składkami na ubezpieczenie społeczne przyjmuje się z miesiąca
poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku,
b) jeżeli podatnik wpłaca zaliczki na podatek dochodowy w formie
uproszczonej, a także jeżeli nie złożył deklaracji, jego dochód ustala się
dzieląc kwotę dochodu z działalności gospodarczej za poprzedni rok
kalendarzowy przez liczbę miesięcy, w których podatnik prowadził
działalność, a jeżeli nie prowadził działalności, dochód ustala się w
oparciu o oświadczenie tej osoby;
2) opodatkowaną na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym
podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby
fizyczne - za dochód przyjmuje się zadeklarowaną podstawę wymiaru składek
na ubezpieczenie społeczne, a jeżeli z tytułu prowadzenia tej działalności
nie istnieje obowiązek ubezpieczenia społecznego, przyjmuje się kwotę
najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.
6. W sytuacji gdy podatnik łączy przychody z działalności gospodarczej z innymi
przychodami lub rozlicza się wspólnie z małżonkiem, przez podatek należny,
o którym mowa w ust. 5 pkt 1, rozumie się podatek wyliczony w takiej proporcji,
w jakiej pozostaje dochód podatnika z pozarolniczej działalności gospodarczej
wynikający z deklaracji podatkowych do sumy wszystkich wykazanych w
nich dochodów.
7. Wysokość dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w przypadku prowadzenia
działalności opodatkowanej na zasadach określonych w przepisach o
podatku dochodowym od osób fizycznych ustala się na podstawie zaświadczenia
wydanego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego za okresy, o których
mowa w ust. 5 pkt 1, zawierającego informację o wysokości:
1) przychodu;
2) kosztów uzyskania przychodu;
3) różnicy pomiędzy przychodem a kosztami jego uzyskania;
6
4) dochodów z innych niż działalność gospodarcza źródeł - w przypadkach, o
których mowa w ust. 6;
5) odliczonych od dochodu składek na ubezpieczenie społeczne;
6) należnych zaliczek na podatek dochodowy lub należnego podatku;
7) odliczonych od podatku składek na ubezpieczenie zdrowotne związanych z
prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej.
8. Wysokość dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w przypadku prowadzenia
działalności na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym
podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne
ustala się na podstawie zaświadczenia wydanego przez naczelnika właściwego
urzędu skarbowego zawierającego informację o formie opodatkowania
oraz na podstawie dowodu opłacenia składek w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.
9. Przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w
wysokości 194 zł.
10. Dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej i z ha przeliczeniowych oraz
z innych źródeł sumuje się.
11. W przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia
wniosku lub w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej dochodu
jednorazowego przekraczającego pięciokrotnie kwoty:
1) kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, w przypadku osoby
samotnie gospodarującej,
2) kryterium dochodowego rodziny, w przypadku osoby w rodzinie
- kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy,
poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony.
12. W przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia
należnego za dany okres, kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach
na kolejne miesiące przez okres odpowiadający okresowi, za który uzyskano dochód.
13. W przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu
ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania
decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej.
Art. 9.
1. Kryteria dochodowe podlegają weryfikacji co 3 lata, z uwzględnieniem wyniku
badań progu interwencji socjalnej. Badania progu interwencji socjalnej dokonuje
Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
2. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia,
sposób ustalania progu interwencji socjalnej, zakres potrzeb niezbędnych
do egzystencji, minimalny zakres wydatków, okres oraz źródło danych
z jakiego przyjmuje się wysokość cen towarów i usług, uwzględniając poziom
wydatków gospodarstw domowych z I kwintyla rozkładu dochodów, których
wydatki należy uwzględnić w badaniu progu interwencji socjalnej.
7
3. W roku, w którym przeprowadza się weryfikację, Rada Ministrów do dnia 15
maja przedstawia Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych:
1) propozycję kwot kryteriów dochodowych;
2) informację o realizacji świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej za okres
od poprzedniej weryfikacji, obejmującą liczbę świadczeniobiorców, liczbę
świadczeń i ogólną kwotę wydatków na świadczenia.
4. Trójstronna Komisja do Spraw Społeczno-Gospodarczych uzgadnia kryteria dochodowe
w terminie do dnia 15 czerwca danego roku kalendarzowego.
5. Kwota stanowiąca podstawę ustalenia wysokości pomocy pieniężnej na częściowe
pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej
oraz pomocy pieniężnej na usamodzielnienie, na kontynuowanie nauki
i pomocy na zagospodarowanie w formie rzeczowej, kwoty minimalnego
i maksymalnego świadczenia pieniężnego na utrzymanie i pokrycie wydatków
związanych z nauką języka polskiego dla uchodźców, a także maksymalna
kwota zasiłku stałego ulegają zmianie w terminach weryfikacji kryteriów dochodowych
o 50% sumy kwot, o które wzrosły kryterium dochodowe osoby samotnie
gospodarującej i kryterium dochodowe na osobę w rodzinie.
6. Kwota dochodu z 1 ha przeliczeniowego ulega zmianie w terminach weryfikacji
kryteriów dochodowych o 25% sumy kwot, o które wzrosły kryterium dochodowe
osoby samotnie gospodarującej i kryterium dochodowe na osobę w rodzinie.
7. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego ogłasza, w drodze obwieszczenia,
w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”,...
Swyty