przygotowania-do-grudniowej-konfrontacji.pdf

Adam Dziuba

OBEP IPN Katowice

Przygotowania do grudniowej konfrontacji

(tekst zamieszczony w II rozdziale monografii Idą pancry na „Wujek” , Warszawa

2006)

Latem 1980 r. władze partyjno – państwowe zostały zaskoczone rozwojem sytuacji.

Strajkowa fala, początkowo bagatelizowana, po dotarciu na Wybrzeże stała się trudna do

opanowania. Na posiedzeniu Biura Politycznego 14 sierpnia diagnozowano, że strajkiem w

Stoczni Gdańskiej sterowały „elementy antysocjalistyczne”, przegrupowano w kierunku

Gdańska poważne siły MO i wojska, lecz jednocześnie zadecydowano, że zduszenie protestu

siłą nie wchodzi w rachubę.

16 sierpnia w związku ze wzrostem napięcia, Minister Spraw Wewnętrznych powołał

Sztab MSW do Kierowania Operacją Lato - 80. Na jego czele stanął gen. Bogusław. Stachura,

jego zastępcami byli płk Władysław Ciastoń (wówczas dyrektor departamentu III A MSW) i

płk Józef Beim (zastępca komendanta głównego MO), członkami wysocy rangą

funkcjonariusze MSW. Jednym z najważniejszych zadań sztabu było informowanie MSW o

rozwoju sytuacji politycznej. Kierownika Sztabu upoważniono do wprowadzenia stanu

wzmożonej czujności, intensyfikacji działań, mających na celu „zapewnienie bezpieczeństwa,

ładu i porządku publicznego w kraju” oraz podejmowania decyzji i wydawania poleceń

kierownikom jednostek organizacyjnych MO w zakresie działań związanych z akcją „Lato -

80”. 1 września 1980 r. kierownik Sztabu „Lato – 80” odwołał stan pełnej gotowości do

działań, jednak sam sztab, w dalszym ciągu realizował swoje zadania.

Zapewnienie sobie informacji o strajkach, innych formach niepokojów, przywódcach

protestów, szeroki werbunek agentury, także w celu dezintegracji związku, były środkami,

które miały pomóc w pacyfikacji niezależnego ruchu związkowego. NSZZ „Solidarność” nie

miała bowiem szans by trwale funkcjonować w swoim kształcie z lat 1980 – 1981 w

ówczesnym systemie politycznym. Jak się wydaje strategia władz partyjno – państwowych

wobec „Solidarności” była tylko jedna – neutralizacja związku przez pozbawienie w nim

wpływu działaczy uważanych za antysocjalistycznych, a następnie sprowadzenie go do roli

kolejnej fasadowej instytucji, uwiarygodniającej PRL. Różnice dotyczyły głównie taktyki

„oswajania” niezależnego ruchu związkowego. Na posiedzeniu Sztabu Akcji „Lato – 80” w

dniu 22 grudnia 1980 r. zadecydowano o zastosowaniu taktyki „odcinkowych konfrontacji”,

polegającej na selektywnych represjach wobec działaczy związkowych, z jednoczesną

kampanią propagandową zmierzającą do ich zdezawuowania.

Zastosowanie wariantu siłowego, polegającego na rozbiciu „Solidarności” przy użyciu

jednostek MO i wojska i przechwyceniu jej nazwy i wpływów przez wytypowanych przez

władze i posłusznych im działaczy, popierane było przez niecierpliwiących się przewlekłym

kryzysem władzy w Polsce sowieckich przywódców, a także przez władze ościennych państw

socjalistycznych. Miało również licznych zwolenników na najwyższych szczeblach PZPR.

Likwidacja „Solidarności” za pomocą akcji milicyjno – wojskowej wymagała jednak

wprowadzenie do ówczesnego systemu prawnego zasad wprowadzania stanu wojennego w

okresie pokoju. Prace nad odpowiednimi regulacjami trwały w Polsce już od 1976 r., w

ramach realizacji wytycznych Komitetu Obrony Kraju, dotyczących doskonalenia systemu

bezpieczeństwa państwa. Rozpoczęto opracowywanie niezbędnej dokumentacji, dotyczącej

trybu wprowadzenia stanu wojennego w warunkach zagrożenia bezpieczeństwa

wewnętrznego. W 1978 r. dyrektor Zarządu I MSW korespondował z ministrem

sprawiedliwości na temat projektów dokumentów dotyczących internowania osób

zagrażających porządkowi w Polsce.

Prace nad aktami prawnymi regulującymi wprowadzenie stanu wojennego „ze

względu na zagrożenie bezpieczeństwa wewnętrznego” latem 1980 r. nabrały przyspieszenia.

Ich koordynatorem był KOK. Już 17 lipca zostały mu z MSW przekazane projekty

przygotowywanych aktów prawnych. 7 października ppłk Tadeusz Malicki, zastępca

sekretarza KOK napisał notatkę, że tryb wprowadzenia stanu wojennego reguluje konstytucja

i inne akty prawne, a ponieważ brak jest stosownych regulacji dotyczących ograniczenia praw

obywatelskich gwarantowanych przez konstytucję, ustawodawstwo planu wojennego

musiałoby mieć oparcie w zmianie konstytucji, lub ustawie konstytucyjnej. Jednak z próby

przeprowadzenia całego procesu legislacyjnego przez sejm dosyć szybko zrezygnowano. Na

odwrocie dokumentu Propozycje w przedmiocie trybu wprowadzenia stanu wojennego ze

względu na bezpieczeństwo państwa widnieje notatka Malickiego z 23 października 1980 r.:

„23 10 1980 Szef Sekretariatu KOK polecił opracować w oparciu o treść niniejszych

propozycji, nową wersję dokumentu, w którym należy wyeliminować zapisy podnoszące

związek z przepisami konstytucyjnymi, zastępując te zapisy krótką adnotacja o takim

związku”. W ten sposób przygotowanie dokumentów można było ograniczyć do wąskiego

kręgu osób związanych z MON i MSW, a w stosownym momencie wprowadzić je w życie

bez choćby i krótkotrwałej, ale wskazującej na intencje władz, debaty sejmowej.

Jednak w tym czasie wprowadzenie stanu wojennego i rozbicie „Solidarności” w

okresie jego obowiązywania było jeszcze niewykonalne. Brakowało zestawu dopracowanych

regulacji prawnych, a Jaruzelski podniósł wątpliwość, czy możliwe jest wyegzekwowanie

jego rygorów wobec „milionów strajkujących”.

Prace jednak trwały. Przyspieszyły, gdy fotel premiera i związane z nim stanowisko

przewodniczącego KOK objął gen. Jaruzelski. 16 lutego 1981 r. odbyła się „międzyresortowa

gra decyzyjna”, której celem był przegląd przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego

„ze względu na bezpieczeństwo państwa”. Według raportu końcowego gra m. in. wykazała,

wysoki stopień zaawansowania przygotowań do operacji, a większość uczestników

wypowiedziała się za przegłosowaniem niezbędnych aktów prawnych za pośrednictwem

Rady Państwa, co pozwoli zachować tajemnicę przygotowań i w związku z tym większą

skuteczność uderzenia. 27 marca akceptację Jaruzelskiego i I sekretarza KC PZPR Stanisława

Kani uzyskał jeden z istotnych zbiorów dokumentów, zawierający zarys warunków

wprowadzenia stanu wojennego, niezbędnych przedsięwzięć legislacyjnych i politycznych,

harmonogram wykonywania jego postanowień oraz zestaw przygotowanych już aktów

normatywnych. Były to: Myśl przewodnia wprowadzenia na terytorium PRL stanu wojennego

ze względu na bezpieczeństwo państwa; Centralny plan działania organó politycznych władzy

i administracji państwowych; Ramowy plan działania Sił Zbrojnych w przypadku

wprowadzenie stanu wojennego; Dziedzina ogólnopolityczna. Akty ustawodawcze i

normatywne Rady Państwa (wraz z wstępną wersją dekretu o stanie wojennym i załącznikami

dotyczącymi przygotowań w poszczególnych resortach).

Sporządzenie przez Sztab Generalny WP tego zestawu dokumentów, zawierającego

konkretny plan działań zmierzających do rozwiązania siłowego oznaczało, że idea

wprowadzenia stanu wojennego, wraz ze szczegółowymi rozwiązaniami, została

zaaprobowana. Od tej pory zajęto się ulepszaniem przyjętych rozwiązań i dopracowywaniem

detali operacji. Podstawowe regulacje prawne były już wówczas przygotowane, i jak

stwierdził gen. Tadeusz Tuczapski na posiedzeniu KOK 19 czerwca 1981 r., oryginały

zdeponowano w Sztabie Generalnym WP, zaś kopie przechowywano w sekretariacie KOK i

w MSW. W pisemnej informacji, przygotowanej przez Malickiego na zebranie KOK 13

września t. r., autor stwierdził, że ponownie opracowano komplet regulacji ustawowych i

przepisów wykonawczych, uwzględniając możliwość wprowadzenia stanu wojennego na

terytorium części Polski. Postulował, by dokumenty zostały sprawdzone i zaakceptowane, a

następnie podpisane, z tym, że daty wejścia w życie przygotowanych przepisów zostaną

ustalone w odrębnym piśmie. Miało to pozwolić na ich wprowadzenie w życie do 48 godzin

od podjęcia decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego.

W październiku i listopadzie 1981 r. przygotowania do akcji przeciwko „Solidarności”

weszły w fazę ostateczną. Uaktualniono opracowane już akty prawne i plany: od lipca do

połowy listopada opracowano 16 kompletów dokumentów, „a wśród nich znowelizowany

zestaw aktów prawnych do wydania w razie wprowadzenia stanu wojennego”. Materiały dla

centralnego szczebla dowodzenia zdeponowano w sekretariacie KOK, dla szczebla

wojewódzkiego - w Komendach Wojewódzkich MO. Opracowano koncepcję nagłego, jak i

stopniowego, wprowadzenia stanu wojennego („wpełzania”). W dniach 18 i 19 listopada w

Sztabie Generalnym WP odbyły się kolejne konsultacje z przedstawicielami sztabów ZSSR i

innych krajów socjalistycznych. Jak napisano w notatce sporządzonej przez Sztab Generalny:

„Towarzysze radzieccy byli zgodni z treścią wprowadzonych przez nas uzupełnień w sferze

planowania oraz podjętych działań praktycznych. Uważają oni, że opracowane dokumenty

odpowiadają aktualnej sytuacji i w miarę potrzeb powinny być aktualizowane. Wyrazili

pogląd, że opracowane dokumenty są jednak projektami, gdyż nie są one podpisane”.

Można domniemywać, że ostateczna decyzja o siłowym rozwiązaniu problemu

„Solidarności” zapadła już na początku 1981 r., w listopadzie tego roku osiągnięto pełną

gotowość do przeprowadzenia operacji, a w grudniu rozpoczęło się „ wpełzanie” w stan

wojenny. Od Jaruzelskiego zależała decyzja, kiedy nastąpi uderzenie. Podobno podjął ją 12

grudnia o godzinie 14.

Katowicka KW MO w stanie gotowości do działań przeciwko protestom społecznym

znalazła się jeszcze przed strajkowym wybuchem na Śląsku i w Zagłębiu. Zgodnie z

wytycznymi Sztabu Operacji „Lato – 80” w województwie katowickim Komendant

Wojewódzki MO płk. Benedykt Cader 17 sierpnia 1980 r. powołał lokalny sztab akcji „Lato –

80” przy KW MO w Katowicach, na którego czele stanął płk. H. Kozioł zastępca

Komendanta Wojewódzkiego ds. MO. Jego zastępcą został płk Władysław Leś, zastępca

Komendanta Wojewódzkiego ds. SB – od 5 stycznia 1981 r. kierownik sztabu. Powołano

także sztaby na poziomie poszczególnych komend miejskich MO oraz zespoły tematyczne,

odpowiedzialne za rozpoznanie, zabezpieczenia ładu i porządku społecznego oraz dopływ

informacji.

Plan działania KW MO w Katowicach w ramach operacji „Lato 80”, przedstawiony

31 sierpnia 1980 r., zakładał przeciwdziałanie zagrożeniom „ładu i porządku publicznego” w

województwie katowickim. SB obarczono zadaniami: zdobywania wszechstronnych i

wyprzedzających wydarzenia informacji o zamierzeniach „grup antysocjalistycznych”,

ograniczania działalności i likwidacji tychże grup przy pomocy własnej agentury,

prowadzenia kompleksowych działań uniemożliwiających organizowanie masowych

demonstracji i wystąpień skierowanych przeciwko władzom. Szczególna rola przypadła

należącym do pionu SB KW MO Wydziałom: III i III A.

Już od jesieni 1980 r., w województwie katowickim (podobnie jak w całej Polsce)

przygotowywano pod względem planistycznym operację siłowej likwidacji „Solidarności”.

Jeszcze przed rejestracją związku, 17 października 1980 r. do sztabu operacji „Lato – 80”

przy MSW jednostki wojewódzkie zaczęły kierować listy osób wytypowanych do „izolacji”.

Listy owe co jakiś czas uaktualniane, stały się podstawą do dokonywania internowań w czasie

wprowadzania stanu wojennego.

Na początku 1981 r. katowicki sztab akcji „Lato – 80” zajął się opracowaniem

licznych wątków związanych z wprowadzeniem stanu wojennego na podległym terenie. Już

16 lutego 1981 r. powstał plan zajęcia siłą budynku delegatury MKR Jastrzębie – Zdrój w

Rybniku. Przedstawiono też plany wtargnięcia do innych siedzib związku na terenie

województwa (na początku lipca plany te poprawiono i zaktualizowano, a ostatnia fala

aktualizacji akcji w budynkach „Solidarności” nastąpiła 9 grudnia 1981 r.). W marcu 1981 r.

sztab „Lato – 80” zajął się problemem ochrony rodzin funkcjonariuszy MO i SB oraz aktywu

partyjnego i administracyjnego województwa katowickiego (operacja „Troska). W kwietniu

powstał plan ochrony ważniejszych budynków i obiektów władz na terenie województwa.

Planowanie działań związanych z wprowadzeniem stanu wojennego obejmowało

jednak przede wszystkim kompleks operacji prowadzących do sparaliżowania ogniw

„Solidarności” – jednoczesne odcięcie łączności telefonicznej na terenie kraju (akcja

„Azalia”, wcześniej „Malwa”), internowanie kierownictwa i wyróżniających się działaczy

(akcja „Jodła”, wcześniej „Wrzos”), zastraszenie innych poprzez przeprowadzenie z nimi

rozmów, mających ich zniechęcić do podejmowania działań wymierzonych przeciwko

systemowi politycznemu PRL (akcja „Klon”). Stosowne plany dopracowywano i

aktualizowano na przestrzeni całego 1981 r.

Operacje „Jodła” i „Azalia”

„Jodła”

Na przestrzeni 1981 r. wielokrotnie modyfikowano założenia akcji internowania. Plan zatrzymania i

internowania osób niebezpiecznych w okresie poważnego zagrożenia bezpieczeństwa

wewnętrznego PRL na terenie woj. katowickiego wiosną 1981 r. nosił nazwę „Groźba”, później

„Katowice 81”, „Wiosna 81”, „Wrzos” i w końcu „Jodła”. Według pisma KW MO Katowice do

dyrektora Biura Śledczego MSW, 12 lutego 1981 r. lista osób przeznaczonych do „izolacji”

obejmowała 2024 nazwiska. Kilka dni później – 18 lutego - wytypowanych do internowania było

1817 osób, i jak pisano z Katowic do MSW, „ilość ta jest permanentnie weryfikowana i wskazuje

tendencje malejące”. 6 czerwca 1981 r. po kolejnej weryfikacji na liście lista figurowało 1706 ludzi. 2

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: