Jan Brzozowski, Doświadczenia migracyjne Marii Skłodowskiej-Curie a współczesne formy mobilności osób wykwalifikowanych.pdf
(
203 KB
)
Pobierz
755758454 UNPDF
Doświadczenia migracyjne Marii Skłodowskiej-Curie a
współczesne formy mobilności osób wykwaliikowanych
Jan Brzozowski
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Synergies
Pologne
n° spécial - 2011 pp. 15-23
Résumé
: Le centième anniversaire du Prix Nobel décerné à Mme Skłodowska-Curie, date
symbolique, nous conduit à une rélexion de nature plus générale, et notamment à une analyse
de la situation socio-économique qui change. À peine cent ans sont passés depuis les grandes
découvertes de Mme Curie, et néanmoins, le monde d’avant la grande guerre et celui d’aujourd’hui
sont totalement différents. Il est aisé de démontrer combien, grâce aux incroyables avancées
de nature technologique et au développement économique dynamique, la vie humaine a changé.
Toutefois, combien ce monde a-t-il changé du point de vue des types de mobilité humaine ? S’agit-il
d’un changement aussi radical que celui du domaine de la science et de l’économie ?
Mots-clés
: Skłodowska-Curie, migrations des spécialistes
Streszczenie
: Symboliczny jubileusz związany ze stuleciem nagrody Nobla dla Marii Skłodowskiej-
Curie inspiruje do releksji bardziej ogólnej natury, w szczególności do analizy zmieniającej się
rzeczywistości ekonomiczno-społecznej. Od wielkich odkryć Skłodowskiej-Curie minęło zaledwie
sto lat, a jednak jest świat przed I Wojną Światową i ten obecny dzieli olbrzymia przepaść. Łatwo
wymienić, jak bardzo - dzięki niesłychanemu wręcz postępowi naukowo-technicznemu oraz w
wyniku dynamicznego rozwoju gospodarczego - zmieniło się życie ludzkie w tym okresie. Jak
jednak zmienił się świat, jeśli rozpatrzymy formy międzynarodowej mobilności ludzkiej? Czy jest
to równie radykalna transformacja, jak w przypadku nauki czy gospodarki? Główną tezą niniejszego
opracowania jest stwierdzenie, że Maria Curie-Skłodowska wyprzedziła swoją epokę. Innowacyjność i
niestandardowość Curie-Skłodowskiej dotyczyła nie tylko kariery naukowej, a także samego podejścia
do badań naukowych, ale również jej strategii migracyjnej. Celem artykułu będzie wykazanie, na
czym polegała wyjątkowość Curie-Skłodowskiej – emigrantki. Analiza losów migracyjnych tej wybitnej
badaczki będzie pretekstem do rozważań na temat zmieniającego się świata, a w szczególności –
przeobrażających się form ludzkiej mobilności. Moją uwagę skupię przede wszystkim na mobilności
międzynarodowej osób wykwaliikowanych, w szczególności naukowców i studentów.
Słowa kluczowe
: Skłodowska-Curie, migracja osób wykwaliikowanych
Uwagi wstępne
Symboliczny jubileusz związany ze stuleciem nagrody Nobla dla Marii Skłodowskiej-
Curie skłania do rozważań nad postacią tej wybitnej badaczki. Jednak równocześnie
inspiruje do releksji bardziej ogólnej natury, w szczególności do analizy zmieniającej
15
Synergies
Pologne
n° spécial - 2011 pp. 15-23
Jan Brzozowski
się rzeczywistości ekonomiczno-społecznej. Od wielkich odkryć Skłodowskiej-Curie
minęło zaledwie sto lat, a jednak jest świat przed I Wojną Światową i ten obecny dzieli
olbrzymia przepaść. Łatwo wymienić, jak bardzo - dzięki niesłychanemu wręcz postępowi
naukowo-technicznemu oraz w wyniku dynamicznego rozwoju gospodarczego - zmieniło
się życie ludzkie w tym okresie. Jak jednak zmienił się świat, jeśli rozpatrzymy formy
międzynarodowej mobilności ludzkiej? Czy jest to równie radykalna transformacja, jak
w przypadku nauki czy gospodarki?
Są to dość istotne pytania, jeśli weźmiemy pod uwagę życiorys Skłodowskiej-Curie.
Oczywistą konstatacją będzie chyba stwierdzenie, że bez emigracji jej życie rodzinne,
ale przede wszystkim zawodowe potoczyłoby się zupełnie inaczej. Pozostając na
ziemiach polskich, bez studiów na Sorbonie i bez możliwości współpracy ze Piotrem
Curie, Skłodowska raczej nie dokonałaby tak znaczących odkryć; co więcej: wątpliwe
jest, czy w ogóle rozpoczęłaby karierę naukową
1
. Równie oczywistym spostrzeżeniem
jest to, że Maria Skłodowska-Curie była niezwykłym człowiekiem: zarówno w sferze
wyznawanych wartości, z uwagi na swoją niezwykłą determinację, talent i pracowitość,
jak nawet z powodu umiejętności godzenia absorbującej kariery naukowej z życiem
rodzinnym. Jednak równie wyjątkowe były jej losy migracyjne.
Główną tezą niniejszego opracowania jest stwierdzenie, że Maria Curie-Skłodowska
wyprzedziła swoją epokę. Nie jest to może stwierdzenie rewolucyjne, w sytuacji gdy
mówimy o jednym z najwybitniejszych naukowców w historii, dwukrotnej laureatce
nagrody Nobla. Jednak innowacyjność i niestandardowość Curie-Skłodowskiej dotyczyła
nie tylko kariery naukowej, a także samego podejścia do badań naukowych (a w
konsekwencji – rewolucyjnych odkryć), ale również jej strategii migracyjnej. Celem
artykułu będzie wykazanie, na czym polegała wyjątkowość Curie-Skłodowskiej –
emigrantki. Analiza losów migracyjnych tej wybitnej badaczki będzie pretekstem do
rozważań na temat zmieniającego się świata, a w szczególności – przeobrażających się
form ludzkiej mobilności. Przedstawię jak od czasów, w których migrowała i żyła Curie-
Skłodowska zmieniły się warunki, w których ludzie przemieszczają się między granicami
państwowymi. Wykażę również, jak same migracje i migranci wpłynęli na transformację
gospodarki światowej i jak postrzega się ich rolę we współczesnym rozwoju społeczno-
ekonomicznym. Moją uwagę skupię przede wszystkim na mobilności międzynarodowej
osób wykwaliikowanych, w szczególności naukowców i studentów.
Skłodowska-Curie jako emigrantka
W doświadczeniach migracyjnych Marii Słodowskiej-Curie można wyodrębnić szereg cech
typowych, dla ruchów migracyjnych tego okresu. Przede wszystkim, decyzję o wyjeździe
do Francji rodzina Skłodowskich podjęła wspólnie. Najpierw, w 1884 roku do Paryża
udała się starsza siostra Marii, Bronisława. Jej wyjazd został sinansowany z oszczędności
młodszej siostry, która następnie – wspólnie z ojcem, Władysławem Skłodowskim,
wspierała materialnie Bronisławę w pierwszych latach pobytu na emigracji. Dopiero
po paru latach, jesienią 1891 roku Maria Skłodowska przyjeżdża do Paryża. Wówczas
role się odwracają: to starsza siostra wspiera materialnie młodszą, a przez pierwsze
pół roku pobytu zapewnia jej wspólne mieszkanie (Goldsmith, 2011). Odnosząc się do
teoretycznych koncepcji wyjaśniających procesy migracyjne, owa strategia Skłodowskich
wpisuje się z pozoru niemal idealnie w ramy nowej ekonomiki migracji. W tym ujęciu
decyzję o wyjeździe podejmuje całe gospodarstwo domowe, które dywersyikuje swoje
16
Doświadczenia migracyjne Marii Skłodowskiej-Curie a
współczesne formy mobilności osób wykwaliikowanych
zasoby pracy, poprzez oddelegowanie członka lub członków rodziny do pracy za granicą.
Dzięki temu, gospodarstwo domowe zapewnia różnorodne źródła dochodu, ponieważ
istnieje założenie że emigranci będą transferować część swoich zarobków do rodziny
pozostałej w kraju (Massey et al., 1998). Ponadto wyjazd za granicę Skłodowskich
wykazuje cechy migracji łańcuchowej, koncepcji opisanej przez historyków migracji
(Walaszek, 2003). W tym przypadku pionier migracyjny (Bronisława), po ustabilizowaniu
swojej sytuacji społeczno-ekonomicznej po przyjeździe pomógł zorganizować wyjazd
młodszej siostrze (Marii), nie tylko wspierając ją inansowo, ale także informując o
warunkach panujących w miejscu docelowym
2
. Wreszcie sama Maria korzysta – używając
znowu terminologii zaczerpniętej z teorii migracyjnych – z kapitału społecznego i
własnej sieci migracyjnej (Praszałowicz, 2002). Dzięki wsparciu koleżanki ze studiów,
Jadwigi Dydyńskiej, uzyskuje stypendium Aleksandrowiczów, pozwalające na podjęcie w
1893 roku na paryskiej Sorbonie kolejnych studiów z matematyki (Giroud, 1987).
Jednak wymienione wyżej koncepcje migracyjne powstały na ogół jako teorie wyjaśniające
typową migrację zarobkową. Na przykład nowa ekonomika migracji służyła pierwotnie
do opisu wyjazdów mieszkańców wiejskich terenów Meksyku do Stanów Zjednoczonych,
podejmujących tam pracę robotników rolnych lub nisko wykwaliikowanych robotników
przemysłowych. W przypadku emigracji sióstr Skłodowskich, przyczyny emigracji były
jednak zupełnie inne i dość nietypowe jak na owe czasy.
Przez większą część XIX wieku Francja, a w szczególności Paryż stał się miejscem
docelowym wyjazdów dziesiątków tysięcy Polaków. Były to jednak wyjazdy w
zdecydowanej swej części motywowane względami politycznymi: najbardziej znaną
falą emigracji była tzw. Wielka Emigracja po powstaniu listopadowym; łącznie w latach
1831-1837 przyjechało wtedy blisko 6,5 tys. osób. Do 1870 roku z powodów politycznych
na emigrację do Francji udało się ponad 20 tys. Polaków (Pezda, 2001). Z kolei pod
koniec XIX wieku i na początku XX Francja staje się miejscem docelowym nowej fali
emigracyjnej z ziem polskich. Jest to już typowa migracja zarobkowa: część Polaków
podejmuje prace w rolnictwie w okolicach Dijon i Nancy, inni w kopalniach węgla
kamiennego w departamentach Nord i Pas-de-Calais (Śladkowski, 2001).
Natomiast Bronisławę i Marię Skłodowskie należy zaliczyć do trzeciej, stosunkowo najmniej
licznej grupy polskich imigrantów we Francji, a mianowicie szeroko pojętej inteligencji,
składającej się z artystów, literatów i w mniejszym stopniu – z naukowców. Podstawowym
motywem wyjazdu do Paryża było bowiem pragnienie Skłodowskich, by podjąć wyższe
studia, niedostępne dla kobiet na ówczesnym Uniwersytecie Warszawskim. Jednak także
i w elitarnej, mniejszościowej grupie, określając ją według współczesnej terminologii -
wykwaliikowanych polskich imigrantów - Bronisława i Maria Skłodowskie były zupełnie
wyjątkowe. Były bowiem kobietami, co nawet w dość postępowej jak na owe czasy
społeczności akademickiej Paryża było nadal postrzegane jako wydarzenie szczególne i
wcześniej niespotykane. W tym miejscu wypada stwierdzić, że Maria Skłodowska-Curie
przez całe swoje życie łamała ten negatywny stereotyp kobiety, dochodząc do najwyższych
osiągnięć i zaszczytów w środowisku akademickim, mimo oporu konserwatystów.
Kolejnym istotnym aspektem w doświadczeniach migracyjnych Marii Skłodowskiej-Curie
był problem powrotu do ojczyzny. Wielu emigrantów w momencie wyjazdu zakłada swój
powrót do rodzimego kraju, po osiągnięciu założonych celów. W przypadku Polaków,
żyjących pod koniec XIX wieku pod zaborami, wyjazd za granicę był szczególnie trudny
17
Synergies
Pologne
n° spécial - 2011 pp. 15-23
Jan Brzozowski
ze względów psychologicznych. W tym samym okresie, gdy Maria Skłodowska wyjeżdżała
do Paryża, w zaborze austriackim i rosyjskim trwała tzw. „gorączka brazylijska”: okres
niezwykle intensywnej emigracji polskich chłopów, udających się do Brazylii. W prasie
polskiej dominowały głosy krytyczne, opisujące te wyjazdy w jak najciemniejszych
barwach (Kula, 1981, Wachowicz, 1981). Dla patriotów wychodźstwo z ziem polskich
było postrzegane po części jako niebezpieczeństwo, grożące alienacją i zagubieniem
imigranta w miejscu docelowym, po części zaś jako zdradę własnego narodu, proces
sprzyjający wykorzenieniu i erozji tożsamości narodowej w okupowanej ojczyźnie.
Maria i Bronisława Skłodowskie były niewątpliwie patriotkami, wychowanymi w duchu
polskiego pozytywizmu. Dlatego ich wyjazd do Paryża na studia miał być tylko środkiem
do celu, jakim był planowany późniejszy powrót do ojczyzny i wykorzystaniu zdobytego
wykształcenia do pracy u podstaw. W przypadku Bronisławy, powrót faktycznie się
zmaterializował, choć został nieco opóźniony przez trudną sytuację polityczną jej męża
3
.
Sytuacja Marii było o wiele bardziej skomplikowana. Poznanie Piotra Curie i rosnąca
fascynacja badaniami naukowymi spowodowały, że podjęła decyzję o pozostaniu w
Paryżu. Jednak przez całe swoje życie pozostanie rozdarta: między decyzją o powrocie
do ojczyzny, a kontynuacją kariery naukowej we Francji.
Rozterki Marii Skłodowskiej-Curie, dotyczące ewentualnego powrotu do Polski, nie były
niczym wyjątkowym. Z tym problemem musiała borykać się większość ówczesnych
emigrantów, nie tylko Polaków. Na uwagę jednak zasługuje sposób, w jaki Skłodowska-
Curie rozwiązała ów dylemat. Otóż kontynuując karierę naukową we Francji, równocześnie
podtrzymywała zainteresowanie losem swojej ojczyzny. Co więcej, Maria w sposób
aktywny i systematyczny wspierała sprawę Polską na wielu płaszczyznach: politycznej,
społecznej i kulturowej. Najbardziej widoczne było zaangażowanie w sprawy polskiej
nauki: jeszcze w 1911 roku Maria Skłodowska-Curie prowadziła rozmowy z Towarzystwem
Naukowym Warszawskim (TNW) w sprawie jej ewentualnego powrotu do ojczyzny.
Plany obejmowały utworzenie pracowni radiologicznej w Warszawie, na którego czele
miała stanąć sama Maria. Uczona, mająca wówczas problemy zdrowotne i pochłonięta
staraniami o utworzenie Instytutu Radowego w Paryżu, ostatecznie oddelegowała do
Warszawy swoich dwóch najbliższych współpracowników i asystentów: Jana Kazimierza
Danysza i Ludwika Wertensteina. Przez kolejne dwa lata Skłodowska-Curie, mimo
intensywnej pracy w Paryżu, równolegle zajmowała się organizacją badań ośrodka
warszawskiego. Pracownię radiologiczną TNW uroczyście otwarto w 1913 roku, a uczona
objęła kierownictwo tej instytucji, przy czym bieżącymi pracami zarządzał jej zastępca
Danysz. Ośrodek warszawski, mimo perturbacji wojennych
4
, funkcjonował aż do 1939
roku, zaś sama Skłodowska-Curie do końca życia wspierała jego prace. Pracownia stała
się
de facto
ilią Instytutu Radowego w Paryżu, z którym polscy naukowcy utrzymywali
ożywioną współpracę (Pisurkiewicz, 2007).
Tym samym Maria Skłodowska-Curie, choć ostatecznie nigdy nie powróciła deinitywnie
do swojej ojczyzny, to odwiedzała ją bardzo często, zarówno w celach rodzinnych,
jak i w związku z działalnością naukową, najczęściej wygłaszając odczyty na polskich
uczelniach lub podczas obrad polskich stowarzyszeń naukowych
5
. Była więc cały czas
aktywna w przestrzeniach społecznych obu krajów: Polski i Francji.
Tego typu strategia migracyjna, jest obecnie nazywana transnacjonalizmem, zaś
uczestniczące w tej działalności jednostki określa się mianem transmigrantów. Jak zwracają
18
Doświadczenia migracyjne Marii Skłodowskiej-Curie a
współczesne formy mobilności osób wykwaliikowanych
uwagę badacze tego zjawiska, transnacjonalizm stał się zjawiskiem charakterystycznym
dla epoki globalizacji. Jest to „proces w wyniku którego imigranci tworzą i utrzymują
wielowymiarowe relacje społeczne, które łączą ich społeczność w kraju pochodzenia
ze społecznością w miejscu osiedlenia” (Basch et al., 1994, s. 7). We współczesnym
świecie, dzięki doskonalszym narzędziom komunikacyjnym i sprawniejszym technologiom
transportowym, postnowoczesnym migrantom łatwiej jest utrzymywać więzi zarówno z
dawną ojczyzną, jak i miejscem osiedlenia, „żyjąc życiem toczonym ponad granicami”
(Glick Schiller i Fouron, 1999, s. 344). Ludzie ci nie są już zmuszeni dokonywać bolesnych
wyborów – pozostać na emigracji, lub wrócić do rodzinnego kraju. O ile jednak obecnie
taka forma mobilności nikogo nie dziwi, o tyle w pierwszej połowie XX wieku było to
zjawisko praktycznie nieznane. Co więcej, taka forma aktywności wymagała od migranta
niesłychanej wręcz determinacji i sprawnej organizacji. Cechy te z pewnością posiadała
Maria Skłodowska-Curie, którą można uznać za pioniera transnacjonalizmu.
Wreszcie należy wspomnieć o poglądach Skłodowskiej-Curie dotyczącej kwestii mobilności
międzynarodowej naukowców. Uczona, pomna własnych doświadczeń emigracyjnych,
przez całe swoje życie prezentowała w tej sprawie zdecydowane stanowisko, wspierając
międzynarodową współpracę badawczą i zagraniczne staże naukowe. Działalność ta
miała wymiar zarówno w skali makro - na forum Ligi Narodów - jak i w skali mikro – w
ramach własnego laboratorium na Sorbonie, a później w Instytucie Curie. W przypadku
Ligi Narodów, aktywność Marii Skłodowskiej-Curie była szczególnie widoczna w pracach
Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej (
Commission Internationale de la
Coopération Intellectuelle
- CICI). Oprócz podjętych w ramach tejże Komisji inicjatyw na
rzecz pomocy środowiskom naukowym w krajach najbardziej dotkniętych zniszczeniami I
wojny światowej (w tym i Polski) oraz wysiłków na rzecz standaryzacji międzynarodowej
informacji naukowej (w tym tworzenie projektu międzynarodowej bibliograii), na baczną
uwagę zasługują poglądy noblistki na kwestię międzynarodowych stypendiów badawczych.
Podczas obrad CICI w 1924 roku, Maria Skłodowska-Curie wystąpiła z postulatem utworzenia
systemu stypendiów międzynarodowych dla naukowców. Uczona zwróciła bowiem uwagę,
że w przypadku dotychczas istniejąca stypendiów naukowych, ich odbiorcami byli
zazwyczaj obywatele krajów, w których działa dana instytucja lub fundacja oferująca
wsparcie, natomiast cudzoziemcy pozostawali pozbawieni tej możliwości. Tymczasem, jak
słusznie zauważyła, „nauka jest przecież zjawiskiem międzynarodowym”
6
, a więc do jej
rozwoju konieczna jest międzynarodowa wymiana myśli i poglądów, a także współpraca
badaczy z różnych krajów. Uczona do końca swojego życia aktywnie uczestniczyła w
pracach Komisji, promując postulat umiędzynarodowienia współpracy i wspierania
mobilności naukowców (Ibidem).
Podobne działania podejmowała również we własnym laboratorium. Od 1906 roku wchodziła
bowiem w skład komisji, przyznającej stypendia Carnegie-Curie, mając decydujący głos
w opiniowaniu kandydatów, którzy następnie pracowali w jej laboratorium. Pierwsze
trzy stypendia, mimo że przyznawane naukowcom mającym podjąć pracę we Francji,
we francuskim centrum badawczym, przyznano w 1907 roku dwóm Amerykanom oraz
Rosjaninowi. Zespół Skłodowskiej-Curie był z resztą przez cały okres jej działalności
naukowej wyjątkowo międzynarodowy, składający się z badaczy o zróżnicowanej
narodowości, w tym w znaczącej części – z Polaków (Ibidem). Reasumując: Maria
Skłodowska-Curie, sama będąc imigrantem-naukowcem, przez cały okres swoje naukowej
aktywności wspierała aspiracje migracyjne szczególnie młodych naukowców, pragnących
zdobyć doświadczenie poza granicami swego kraju. Stała bowiem na stanowisku, że taka
mobilność sprzyja postępowi naukowemu i dobru całej ludzkości.
19
Plik z chomika:
Enkin
Inne pliki z tego folderu:
American+Polonia+and+the+School+Strike+in+Wrzesnia.pdf
(275 KB)
Henryk Wereszycki Sprawa polska w XIX w..pdf
(220 KB)
Jan Brzozowski, Doświadczenia migracyjne Marii Skłodowskiej-Curie a współczesne formy mobilności osób wykwalifikowanych.pdf
(203 KB)
Martyna-Olszowska_Polscy-filmowcy-w-Australii.pdf
(278 KB)
Wacław Kruszka HISTORYA POLSKA W AMERYCE; POCZATEK, WZROST I ROZWÓJ DZIEJOWY OSAD POLSKICH W PÓŁNOCNEJ AMERYCE wyd.1905.pdf
(7115 KB)
Inne foldery tego chomika:
♣Historia (123)
♣TSL (Transport Spedycja Logistyka) (123)
Dokumenty (123)
Filmy (123)
Gry
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin