Nabokov Vladimir - Prawdziwe życie Sebastiana Knighta.pdf - literatura po polsku - krutszy

VLADIMIR NABOKOV

PRAWDZIWE śYCIE SEBASTIANA

KNIGHTA

(PrzełoŜył Michał Kłobukowski)

Sebastian Knight urodził się 31 grudnia 1899 roku w niegdysiejszej stolicy mego

kraju. Pewna leciwa Rosjanka, która z niejasnych powodów błagała, Ŝebym zachował w

tajemnicy jej nazwisko, pokazała mi w ParyŜu pamiętnik z dawnych lat. W owej zamierzchłej

epoce działo się najwidoczniej tak niewiele, Ŝe zapis codziennych drobiazgów (próba

utrwalenia własnej osoby; zawsze nieudana) w notatniku tej damy nieomal się sprowadzał do

krótkiej relacji o pogodzie panującej w poszczególnych dniach; zauwaŜmy przy okazji, Ŝe

prywatne dzienniki władców - choćby nie wiedzieć ile nieszczęść spadło na ich królestwo -

poświęcone są głównie temu właśnie tematowi. PoniewaŜ szczęśliwy traf bywa istotnie

szczęśliwy i trafny tylko wtedy, kiedy nie próbujemy nim sterować, drogą tą wpadł mi w ręce

łup, jakiego nigdy moŜe nie byłbym wytropił polując na upatrzonego. Mogę zatem

poinformować czytelnika, iŜ ranek w dniu narodzin Sebastiana był bezwietrzny, temperatura

wynosiła minus dwanaście stopni (w skali Reaumura)... innych danych nasza poczciwa dama

nie uznała jednak za godne odnotowania. Po namyśle stwierdzam, Ŝe właściwie nie muszę

dochowywać sekretu. Wydaje się niepodobieństwem, aby miała przeczytać tę ksiąŜkę.

Nazywała się - i nazywa - Olga Olegowna Orłowa: szkoda byłoby zataić przed czytelnikiem

tak jajowatą aliterację.

Komuś, kto niewiele w Ŝyciu podróŜował, sucha relacja owej damy nie moŜe

uzmysłowić wszystkich uroków zimowego dnia w Petersburgu; wyobraźmy sobie najczystszy

przepych nieba bez chmur, hen, wysoko, które nie ma grzać ciała, lecz tylko cieszyć oko;

połysk kolein wyjeŜdŜonych przez sanie na przestronnych ulicach pokrytych śniegiem mocno

ubitym, a między śladami płóz zbrązowiałym od soczystego łajna; kolorowy pęk baloników w

ręku przekupnia opasanego fartuchem; łagodny zarys kopuły lśniącej złotem,

przypudrowanym i zmatowionym przez okwiat szronu; brzozy w ogrodach publicznych, aŜ

do najdrobniejszej gałązki obrysowane bielą; skrzyp i dzwonki ulicznej sanny... a swoją

drogą, gdy człowiek patrzy na starą widokówkę (taką jak ta, którą właśnie połoŜyłem na

biurku, Ŝeby dziecko pamięci mogło chwilę poigrać), zdumiewa go obyczaj dawnych

rosyjskich doroŜkarzy, pozwalający skręcać za lada kaprysem, gdziekolwiek i jakkolwiek się

zachce, tak Ŝe zamiast równego, świadomego własnej sztuczności strumienia aut znanego

nam z dzisiejszych ulic widzimy - na tejŜe malowanej fotografii - jezdnię rozległą niby sen i

doroŜki sunące skosem, kaŜda inaczej, a wszystko to pod niewiarygodnie błękitnym niebem,

w oddali automatycznie przetapiającym się w róŜowy rumieniec mnemonicznego banału.

Nie udało mi się zdobyć fotografii budynku, w którym Sebastian przyszedł na świat,

ale dobrze znam ten dom, bo sam się w nim urodziłem jakieś sześć lat później. Mieliśmy

wspólnego ojca: rozwiódłszy się z matką Sebastiana niebawem oŜenił się powtórnie. O tym

drugim małŜeństwie nie ma, o dziwo, ani słowa w Tragedii Sebastiana Knighta pióra pana

Goodmana (ukazała się w roku 1936; będzie jeszcze okazja, Ŝeby do niej szerzej nawiązać);

jej czytelnicy z pewnością uznają mnie za postać nie istniejącą - podrabianego krewniaka,

rozgadanego samozwańca; ale sam Sebastian w najbardziej autobiograficznym ze swych

utworów (czyli w Utraconej własności) ciepło się wyraŜa o mojej matce, ja zaś sądzę, Ŝe w

pełni zasłuŜyła ona na tych parę słów. Informacje podane przez prasę angielską po śmierci

Sebastiana, jakoby ojciec jego zginął w pojedynku w roku 1913, teŜ są nieścisłe; prawda jest

taka, Ŝe raniony kulą w pierś stopniowo wracał do zdrowia, lecz po upływie całego 6 miesiąca

nabawił się przeziębienia, którego nie wytrzymało na wpół zagojone płuco.

Ten dzielny wojak, a zarazem Ŝyczliwy, wesół i pełen werwy człowiek miał w sobie

niepokój i Ŝyłkę awanturniczą; Sebastian odziedziczył te cechy i uzewnętrznił je w swym

pisarstwie. Gdy zeszłej zimy na śniadaniu literackim w londyńskiej dzielnicy South

Kensington rozmowa zahaczyła o przedwczesną śmierć Sebastiana Knighta, pewien

znamienity a leciwy krytyk, którego błyskotliwość i uczoność zawsze podziwiałem,

zauwaŜył:

- Biedny Knight! Miał właściwie w Ŝyciu dwa okresy: najpierw był nijakim

człowiekiem i pisał łamaną angielszczyzną, a potem załamał się jako człowiek i zaczął pisać

po angielsku w sposób nijaki.

Brzydki to przytyk, brzydki z kilku powodów, aŜ nazbyt łatwo jest bowiem mówić o

zmarłym autorze za grzbietami jego ksiąŜek. Chciałbym wierzyć, Ŝe sam Ŝartowniś nie

wspomina z dumą tego akurat dowcipu, skoro recenzując przed paroma laty utwory

Sebastiana Knighta okazywał znacznie większą powściągliwość.

Rzeczywiście trzeba jednak przyznać, Ŝe choć Ŝycie Sebastiana bynajmniej nie było

nijakie, w pewnym sensie brakowało mu tego niesłychanego wigoru, którym odznacza się

jego pisarstwo. Ilekroć otwieram tę czy inną spośród ksiąŜek brata, mam wraŜenie, Ŝe do

pokoju wtargnął mój ojciec; poznaję charakterystyczny ruch, jakim otwierał raptem drzwi i

natychmiast dopadał potrzebnej mu rzeczy lub kochanej istoty. Pierwsze odczucie jest w

takich razach zawsze jednakie: zapiera mi dech, znienacka odrywam się od podłogi i unoszę,

wciąŜ jeszcze trzymając w ręku pół nakręcanej kolejki, gdy kryształki Ŝyrandola

niebezpiecznie zbliŜają się do mej głowy. Za chwilę ojciec spuści mnie z powrotem na

podłogę - równie nagle, jak porwał na ręce, niczym proza Sebastiana, której podmuch

pozbawia czytelnika gruntu pod nogami, aby wnet cisnąć zszokowaną ofiarę w radosną

przyziemność następnego szalonego akapitu. Wydaje mi się teŜ, Ŝe pewne ulubione Ŝarty ojca

rozwinęły się w fantastyczne kwiaty na kartach tak typowych dla Knighta powieści, jak

Albinosy w czerni czy Dziwna góra - być moŜe najlepszy z jego utworów, historia piękna i

dziwaczna, która zawsze przywodzi mi na myśl dziecko śmiejące się przez sen.

Ojciec mój, podówczas młody gwardzista na urlopie, poznał Wirginię Knight za

granicą - o ile mi wiadomo, we Włoszech. Ich pierwsze spotkanie miało jakiś związek z

polowaniem na lisa w Rzymie w początkach lat dziewięćdziesiątych, nie umiem jednak

powiedzieć, czy wiem to od matki, czy teŜ podświadomie zapamiętałem nieostre zdjęcie z

albumu rodzinnego. Ojciec długo się starał o rękę panny. Była ona córką zamoŜnego jego-

mościa nazwiskiem Edward Knight. Nic więcej nie wiem o tym panu, ale babka, kobieta

surowa i władcza (pamiętam jej wachlarz, mitenki, jej zimne, białe palce), zawzięcie się

sprzeciwiała planowanemu małŜeństwu i opowiadała o swych ówczesnych zastrzeŜeniach

całe sagi nawet wtedy, gdy syn jej miał juŜ drugą Ŝonę, zgaduję więc, Ŝe rodzina Knightów

(kimkolwiek byli ci ludzie, których nazwisko znaczy „rycerz”, a zarazem „konik szachowy”)

niezupełnie dorastała do wymagań (cokolwiek wyznaczało ich poziom) karmazynów Rosji

starego ładu. Nie jestem teŜ pewien, czy pierwsze małŜeństwo ojca nie kłóciło się w ten lub

inny sposób z pułkową tradycją; w kaŜdym razie zaczął on robić w wojsku prawdziwą karierę

dopiero podczas wojny japońskiej, czyli wtedy, kiedy Ŝona juŜ go opuściła.

Straciłem ojca będąc jeszcze dzieckiem. Dopiero znacznie później - w roku 1922, na

kilka miesięcy przed ostatnią operacją, której juŜ nie przeŜyła - matka uznała, Ŝe trzeba mi

powiedzieć o paru sprawach. Ojciec nie był szczęśliwy w pierwszym małŜeństwie. OŜenił się

z kobietą dziwną, z niespokojną, lekkomyślną istotą, dręczoną jednak innym niepokojem

aniŜeli ten, który on sam w sobie nosił. Niepokój ojca skłaniał go do wytrwałych dąŜeń,

zmieniających kierunek dopiero po osiągnięciu celu. Ona natomiast ścigała swe mrzonki bez

przekonania, kapryśną, krętą drogą, juŜ to mocno z niej zbaczając, juŜ to zapominając o niej

w pół kroku; tak właśnie w taksówce zapomina się parasola. Darzyła ojca jakimś tam

uczuciem, lecz było to uczucie, mówiąc najłagodniej, o niestałej mocy, a gdy pewnego dnia

przyszło jej na myśl, Ŝe być moŜe zakochała się w innym (ojciec nigdy nie usłyszał z jej ust

nazwiska rywala), opuściła męŜa i dziecko z taką samą nagłością, z jaką kropla deszczu

zsuwa się po liściu bzu w stronę czubka. Porzucony liść utraciwszy świetliste brzemię

raptownie targnie się w górę; targnięcie to musiało sprawić ojcu szalony ból. Niechętnie

myślę o tamtym dniu w paryskim hotelu, kiedy to czteroletnim mniej więcej Sebastianem nie

dość starannie zajmowała się zdumiona niańka, a ojciec siedział zamknięty u siebie w pokoju,

„reprezentującym ten specjalny typ pokoi hotelowych, doskonale przystosowanych do roli

scen, na których się rozgrywają najgorsze tragedie: zamarły zegar pokryty śniedzią (z

nawoskowanym wąsem godziny za dziesięć druga), stojący pod szklaną kopułą na niecnym

kominku, weneckie okno z oszołomioną muchą między muślinem a szybą, na mocno zuŜytej

bibule próbka papieru z hotelowej papeterii”. Cytat ten, pochodzący z Albinosów w czerni, nie

wiąŜe się dosłownie z tą akurat katastrofą, zawiera jednak wspomnienie dziecka

grymaszącego na ponurym dywanie hotelowym: nie ma co robić, a czas tak dziwacznie się

rozciąga, czas zbłąkany, rozlazły...

Dzięki wojnie na Dalekim Wschodzie ojciec mógł na szczęście pogrąŜyć się w

działaniu, które - nawet jeśli nie pozwoliło mu zapomnieć Wirginii - przywróciło wiarę w to,

Ŝe jednak Ŝyć warto. Jego Ŝywiołowy egotyzm był jedynie przejawem męskiej witalności,

wcale zatem nie kłócił się z właściwą ojcu wielkodusznością. Wiekuista udręka, nie mówiąc

juŜ o samozniszczeniu, z pewnością wydałaby mu się niegodnym rozwiązaniem, haniebną

kapitulacją. Gdy w 1905 roku ponownie się oŜenił, niewątpliwie doznał satysfakcji, oto

bowiem wziął górę w rozgrywce z przeznaczeniem.

W roku 1908 znów pojawiła się Wirginia. PodróŜowanie było jej nałogiem; wiecznie

się przenosiła z miejsca na miejsce, czując się wszędzie jak u siebie w domu - czy to w

małych pensjonatach, czy w drogich hotelach, bo słowo „dom” oznaczało dla niej wyłącznie

swobodę, umoŜliwiającą nieustanne zmiany. Sebastian odziedziczył tę dziwną, nieledwie

romantyczną namiętność do sypialnych wagonów i ekspresów transeuropejskich: „cicho

zgrzytają polerowane blachy w granatowym cieniu nocy, smutno, przeciągle wzdychają

hamulce na domniemywanych w półmroku stacjach; zasłonka z wytłaczanej skóry sunie w

górę i oto widać peron: męŜczyzna pcha wózek z bagaŜem; wokół mlecznego klosza latarni

wiruje blada ćma; metaliczny stuk młotka: ktoś sprawdza koła; posuwisty ruch w ciemność;

uchwycony mimochodem obraz: samotna kobieta palcami dotyka przedmiotów lśniących

srebrzyście w walizeczce, która stoi na niebieskim pluszu w jasno oświetlonym przedziale”.

Wirginia przyjechała w pewien zimowy dzień pociągiem Nord Express, ani słowem

nikogo nie uprzedziwszy, i w zwięzłym liście poprosiła o spotkanie z synem. Ojciec akurat

polował gdzieś w lasach na niedźwiedzie, toteŜ moja matka bez zbędnego hałasu zawiozła

Sebastiana do hotelu zwanego Hotel d'Europe, w którym podróŜna zatrzymała się na jedno

popołudnie. W hotelowym hallu matka ujrzała pierwszą Ŝonę swego męŜa - szczupłą, nieco

kościstą kobietę o drobnej twarzy, rozedrganej pod ogromnym czarnym kapeluszem. Wirginia

uniosła woalkę, Ŝeby pocałować chłopca, ale zaledwie go dotknęła, wybuchła płaczem, jak

gdyby smutek jej miał swe źródło w ciepłej, wraŜliwej skroni Sebastiana, a w zetknięciu z nią

Nabokov Vladimir - Prawdziwe życie Sebastiana Knighta.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: